ชนเผ่าม้ง-มลาบรีที่บ้านห้วยหยวก
โดย : พีชพงศ์ พิทักษ์
พิมพ์ครั้งแรก หนังสือพิมพ์พลเมืองเหนือ

ปัจจุบันวิถีชีวิตชาวตองเหลือง หรือมลาบรี (MLABRI) กับชาวม้ง (HMONG) ที่บ้านห้วยหยวก หมู่ที่ 6 ตำบลแม่ขะนิง อำเภอเวียงสา จังหวัดน่าน มีความสัมพันธ์กันแนบแน่นแทบแยกกันไม่ออก ด้วยสองชนเผ่านี้มีความผูกพันกันมายาวนานตั้งแต่ชั้นบรรพบุรุษ ต่างช่วยเหลือจุนเจือ พึ่งพากันและกัน ด้วยความเอื้ออาทร จากคำบอกเล่าของ นายศรคีรี พระคุณอนันต์ผู้ใหญ่บ้านห้วยหยวก ย้อนรอยถึงความเป็นมาของชนเผ่าม้งและตองเหลืองว่า…เมื่อหลายสิบปีมาแล้ว พี่น้องม้งได้อพยพจากบ้านบ่อเกลือเหนือ อำเภอบ่อเกลือ มาอยู่บริเวณภูเขาแถบรอยต่ออำเภอ อาศัยอยู่ก่อนแล้ว เมื่อบรรพบุรุษชาวม้งได้เข้ามาอยู่ในพื้นที่นี้ พี่น้องตองเหลืองยังไม่ค่อยไว้วางใจในระยะแรก ยังไม่กล้าเข้ามาขอข้าวปลาอาหารกิน ผ่านมาอีกหลายปี จึงเริ่มไว้วางใจ ด้วยเขาคิดว่าชาวม้งก็เป็นคนดีเหมือนกัน… เริ่มแรกชาวตองเหลืองจะออกมาจากป่าเฉพาะผู้ชายเท่านั้น ให้พี่น้องม้งได้เห็นหลังจากนั้นเขาจะมาขอข้าวขอเกลือในหมุ่บ้าน ตอนนั้นป่าไม้ยังมีเยอะและกว้างด้วยอาหารการกินก็มีเยอะไม่เหมือนปัจจุบันพอไม่นานพี่น้องตองเหลืองก็เริ่มทะยอยออกมาอยู่กับพี่น้องม้ง มาช่วยการงานช่วยทำไร่ทำนาทุกอย่าง… พี่น้องม้งที่อยู่ในหมู่บ้าน กับพี่น้องตองเหลือง มีความผูกพันกันดีตลอดมา ดูแลกันในเรื่องอาหารการกินใครไม่มีพี่น้องม้งจะแบ่งให้ โดยไม่คิดอะไร ถ้าชาวตองเหลืองมาขอแล้วพี่น้องม้งให้ เขาจะร้องเพลง “ขอบคุณ ๆ …” หากใครมีให้ไม่มากหรือไม่ให้ชาวตองเหลืองก็จะร้องเพลงว่า “ใจดำ ๆ” ที่ผานมาจะเป็นอย่างนี้… ต่อมาพี่น้องม้งที่มาอยู่ดอยภูเค็ง แยกออกเป็น 3 หมู่บ้าน เป็นบ้านตะเคียนทอง หมู่ที่ 4 บ้านห้วยนางิ้ว หมู่ที่ 7 และบ้านห้วยหยวก หมู่ที่ 6 ตำบลแม่ขะนิง อำเภอเวียงสา ไม่ทราบว่า ชาวตองเหลืองประทับใจชาวม้งบ้านห้วยหยวกอย่างไร ที่ผ่านมาพี่น้องตองเหลืองเร่ร่อนไปที่จังหวัดแพร่ แถวบ้านห้วยฮ่อมบ้าง ที่อำเภอสองบ้างก็ทำมาหากินแถวดอยใกล้ ๆ แถบนี้ แต่ไม่รู้ว่าทำไมเขาจึงประทับใจชาวม้งบ้านห้วยหยวกไม่ว่าจะเป็นอยู่ที่ไหน พวกเขาก็จะกลับมาอยู่ ชาวบ้านห้วยหยวก เคยถามพ่ออ้ายปาผู้อาวุโสของชาวตองเหลือว่า “ที่อื่นก็อยู่ได้อาหารการกินดีกว่า ถนนก็ดี ทำไมไม่ไปอยู่กับเขา?” พ่ออ้ายปาให้คำตอบว่า “ไปที่อื่นไม่อยากไปอยู่ เฮาอยากอยู่ประเทศภูเค็ง เพราะชาวบ้านภูเค็งไม่เคยมีปัญหาเลย มีอะไรก็ช่วยกัน ไม่เคยมีการไปข่มขืนลูกเมียเฮา ไม่เคยเอาเฮาไปทำอย่างอื่น ไม่เคยฆ่าเฮา ทำร้ายเฮา…” ชนเผ่าตองเหลือง กับม้ง ที่บ้านห้วยหยวก ปัจจุบันยิ่งมีความผูกพันกันแนบแน่นขึ้น จากที่บรรพบุรุษของทั้งสองชนเผ่าได้มีความสัมพันธ์กันมา ในลักษณะของการพึ่งพาชาวตองเหลืองได้รับการช่วยเหลือด้านอาหารยังชีพ ปัจจัยพื้นฐานที่จำเป็นและการถ่ายทอดวัฒนธรรมในการดำรงชีวิตบางอย่างจากชาวม้ง ชาวม้งก็ได้แรงงานจากชาวตองเหลืองในการช่วยทำงานไร่…บางคราวคนภายนอกที่ไม่เข้าใจมองว่าพี่น้องม้งเอาเปรียบด้านแรงงานชาวตองเหลือง ให้ทำงานทั้งปีจ่ายค่าจ้างไม่คุ้มแรงงาน แต่พี่น้องม้งต่างยืนยันว่า พวกเขากับชาวตองเหลืองอยู่กันแบบพึ่งพาอย่างแท้จริง ไม่เคยมีการกดขี่เอารัดเอาเปรียบ ในสายสัมพันธ์ระหว่าง 2 ชนเผ่านี้ บางทีคนภายนอกอย่างเรามิอาจหยั่งสัมผัส หรือเข้าใจได้อย่างลึกซึ้ง เท่าตัวพวกเขาเอง…

"ผมเกิดมาเป็นคนน่าน 30 กว่าปีนี่แล้ว ยังบ่เคยหันผีตองเหลือง...เพิ่งได้หันนี่แหละ" ตำรวจหนุ่มคนหนึ่งพูดมีน้ำเสียงตื่นเต้น ขณะที่ยังเพ่งมองกลุ่มชาวตองเหลือง 10 กว่าคนอย่างไม่วางตา เป็นตองเหลืองที่ลงจากดอยมาร่วมงานการแสดงวัฒนธรรมชนเผ่าของจังหวัดน่าน และเพราะการแสดงนี่เอง ทำให้พวกตองเหลืองต้องหยิบผ้าเตี่ยวผืนเดียวมานุ่งต้องถือหอก ต้องปุงแคน (เป่าแคน) เคาะกระบอกไม้ไผ่ กลุ่มที่เหลือรวมทั้งผู้หญิงและเด็กก็ต้องฟ้อนรำไปตามจังหวะเสียงเพลง ใช่ มันเป็นการแสดง ทุกวันนี้ชนเผ่าตองเหลืองที่คงเหลืออยู่ในประเทศไทย ที่จังหวัดน่านและแพร่ ไม่ได้มีวิถีชีวิตแบบดั้งเดิม เหมือนตอนอาศัยอยู่ในป่าแล้ว เมื่อก่อนพวกเขามีวิถีชีวิตที่ลึกลับ หาพบตัวยาก ความที่ชอบเร่ร่อนในป่า ดำรงชีวิตด้วยการล่าสัตว์ และไม่ชอบพบปะผู้คน ปลูกสร้างที่อยู่อาศัยเป็นเพิงใบตองแบบง่ายๆ ติดดิน เมื่อแหล่งอาหารแถวนั้นเริ่มขาดแคลนจึงเคลื่อนย้ายที่อยู่ พอดีกับที่ใบตองเป็นสีเหลือง จึงถูกชาวพื้นราบเรียกว่า "ผีตองเหลือง" ฉะนั้น คงไม่เพียงเฉพาะแต่ตำรวจหนุ่มคนนั้น ที่ไม่เคยเห็นชาวตองเหลืองมาก่อน คิดว่าคนน่านแท้ๆ อีกหลายคนก็ยังไม่เคยเห็น ได้ยินเพียงเรื่องเล่าสืบต่อกันมา ซึ่งคำว่า ผีตองเหลืองมันช่างดูน่าพิลึก มหัศจรรย์ น่าวาดภาพตาม และท้าทายต่อการพบปะยิ่ง หลายคนปฏิเสธไม่ได้ว่าอยากเห็นตองเหลืองในวิถีชีวิตแบบดั้งเดิมที่พวกเขาเคยเป็นมามากกว่า ถึงแม้ในปัจจุบันจะมีโอกาสได้เห็นภาพชีวิตเช่นนี้ค่อนข้างยาก และรับรู้ว่ามันเป็นเพียง "การแสดง" แล้วก็ตาม ชนเผ่าตองเหลือง หรือมลาบรี (Mlabri) ที่จังหวัดน่าน ปัจจุบันมีอยู่รวม 24 ครอบครัว 119 คน ได้ตั้งบ้านเรือนอาศัยอยู่ร่วมหมู่บ้านกับชนเผ่าม้ง ซึ่งทางราชการจัดให้ที่บ้านห้วยหยวกหมู่ที่ 6 ตำบลแม่ขะนิง อำเภอเวียงสา จังหวัดน่าน ดำรงชีวิตส่วนใหญ่ด้วยการรับจ้างทำไร่ให้แก่ชาวม้ง มีบางส่วนที่รับรายได้เสริมจากการท่องเที่ยว ซึ่งบริษัททัวร์เอกชนจากภายนอกนำนักท่องเที่ยวจากต่างชาติเข้ามาชมโดยไม่ขาดสาย แน่นอนว่า กลุ่มนักท่องเที่ยว ย่อมอยากเห็นตองเหลืองในสภาพที่เรียกว่า "ผี" มากกว่าในสภาพคน ตองเหลืองต้องอยู่ในป่า นุ่งผ้าผืนเดียวขุดเผือกขุดมัน ล่าสัตว์ นั้นเป็นสิ่งที่นักท่องเที่ยว หรือแม้แต่คนทั่วไป (รวมทั้งตำรวจคนนั้น) อยากเห็น และมันได้นำชีวิตชนเผ่าตองเหลืองเข้าสู่ระบบธุรกิจ ต้องทำการแสดงวิถีชีวิตและวัฒนธรรมเพื่อแลกกับสิ่งตอบแทนที่มีค่าไม่เกินราคาหมู 1 ตัว หากป่าคือบ้านของตองเหลือง ทุกวันนี้พวกเขาได้แต่มองบ้านถูกทำลายไปอย่างน่าเศร้าใจ จากที่เคยมีความเป็นอยู่อย่างอิสระ สงบสันโดษ กลับกลายมาเป็นวิถีชีวิตปัจจุบันที่เขาแทบกำหนดอะไรเองไม่ได้ นอกจากจะรับคำสั่งชาวม้งในการถางไร่แลกกับค่าจ้าง และการถอดเสื้อผ้าเพื่อนุ่งสวมชุดดั้งเดิมประจำเผ่า เพื่อแสดงให้นักท่องเที่ยวชม ไม่ผิดที่ตำรวจหนุ่มคนนั้น จะตื่นเต้นเมื่อเห็นผีตองเหลือง แต่ความเป็นจริงคือ "ตองเหลืองไม่ใช่ผี" ตองเหลืองเสียอีกที่ทุกวันนี้ต้องเผชิญกับผี ผีที่ว่านี้ ไม่ใช่มาในรูปของเสือร้าย ดังที่เขายึดถือเกรงกลัวเมื่อครั้งอยู่ในป่า แต่มันมาในรูปของความเจริญที่ "ผีเมือง" ยัดเยียดมาสู่กลุ่มพวกเขา และค่อยๆ ทำลายชีวิตดั้งเดิมของชนเผ่าตองเหลืองไปอย่างแทบไม่เหลือราก หากเลือกได้ ตองเหลืองอาวุโสบางคนเคยพูดว่า เขาอยากกลับไปอยู่ในป่าดำเนินวิถีชีวิตเหมือนดังก่อนเก่า แต่ดูเหมือนว่ากลุ่มพวกเขาได้ก้าวมาไกลเกินจะกลับหลังแล้ว.......

นอกจากใบหน้าที่บ่งบอกประสบการณ์และความชราอย่างชัดเจนแล้ว ใครได้พบกับลุงปา ผู้อาวุโสของชนเผ่าตองเหลอง เป็นต้องเหลือบแลตรงใบหูทั้งสองข้างของลุงปา ข้างซ้ายตรงติ่งหูขาดรุ่งริ่ง ตรงใบหูขวามีรอยยับย่นเหมือนโดนไฟเผา เป็นอวัยวะประกอบใบหน้าที่ทำให้เรื่องราวชีวิตที่ผ่านมา 60 กว่าปี ของลุงปาน่าสนใจ ลุงปาฟังและพูดภาษาไทยได้ แม้เสียงพูดจะแปร่งๆ ฟังสำเนียงคล้ายภาษาลาวฟังยากอยู่ แต่ก็พอที่จะสื่อสารกันได้ ลุงปาเล่าว่า ชาวตองเหลืองทุกคนจะได้รับการเจาะหูทั้งผู้หญิงผู้ชาย ซึ่งการเจาะหูนี้ทำกันเรื่อยมานานแล้ว โดยจะนิยมใช้ไม้ผ่าแหลมๆ แทงหรือเจาะเข้าไปตรงติ่งหู ในขณะที่ยังอยู่ในวัยเด็ก และเสียบคาไว้ จนกระทั่งไม้นั้นแห้งและหลุดออกจากติ่งหูเอง รูที่เจาะจะมีขนาดค่อนข้างกว้างใหญ่สะดุดตา บ้างก็ว่าเพื่อไว้เสียบดอกไม้ แต่ปัจจุบันก็ไม่ค่อยเห็นตองเหลืองนำดอกไม้มาเสียบมากนัก ใบหูลุงปาก็ได้รับการเจาะมาตั้งแต่เด็กทั้งสองข้าง เหมือนที่บรรพบุรุษตองเหลืองทำต่อๆ กันมา เมื่อลุงปายังหนุ่ม และพี่น้องกลุ่มตองเหลือง ยังมีชีวิตเร่ร่อนอาศัยอยู่ในป่าลึกแถบดอยภูเค็ง อำเภอเวียงสา ตะเข็บรอยต่อระหว่างจังหวัดน่านกับจังหวัดพะเยา แกเล่าให้ฟังเรื่องการหาของป่าล่าสัตว์ การขุดเผือกขุดมันเก็บผลไม้ชนิดต่างๆ ที่ใช้เป็นอาหารได้ การปีนต้นไม้ใหญ่เพื่อตีรังผึ้ง การออกล่าชีวิตสัตว์ใหญ่น้อย โดยใช้เครื่องมือเพียงหอกและมีดเท่านั้นก็สามารถล่าหมูป่า ฟาน(เก้ง) เม้น ชะมด งูเหลือม หรือแม้กระทั่งช้าง เสือ หมี เป็นต้น มาแบ่งกันกินในกลุ่มของตองเหลืองได้ และใบหูทั้งสองข้างของลุงปา ที่มีลักษณะสะดุดตาแก่ผู้พบเห็นก็มีที่มาจากการล่าสัตว์ป่านี่เอง เหตุเกิดตอนลุงปากับตองเหลืองหนุ่มๆ ออกไล่ล่าฟาน ต่างวิ่งดักล้อมเพื่อนำกลับมาเป็นอาหารยังชีพ ฟานตัวนั้นวิ่งหนีเข้าพงรก ลุงปาวิ่งตามไป อารามรีบร้อนไม่ทันได้ระวัง จึงโดนหนามเกี่ยวใบหูข้างขวาตรงรูที่เจาะไว้ ขาดวิ่นติ่งหูห้อยรุ่งริ่ง ฟานตัวนั้นหนีรอดไปได้ แต่ลุงปาต้องเสียลักษณะใบหูข้างขวาไป และเหลือเพียงเรื่องราวไว้ให้จดจำ เกี่ยวกับหลังหูซ้าย ก็เกิดจากการปีนต้นไม้ตีผึ้งเอาน้ำผึ้ง โดนผึ้งรุมต่อยจนหลังหูบิดเบี้ยวผิดรูปลักษณ์ มิต้องบอกว่าขณะนั้นลุงปาจะเจ็บปวดทรมานเพียงใด ยังดีที่ไม่ถึงกับตกต้นไม้ มิฉะนั้นอาจมีเรื่องให้จดจำมากกว่านี้ ไม่ว่าจะเป็นความทรงจำของเจ้าตัว หรือจะเหลือเพียงความทรงจำไว้แก่คนรุ่นหลังเล่าขานถึง สภาพใบหูของลุงปาบ่งบอกถึงเรื่องราวการใข้ชีวิตในป่าของชนเผ่าตองเหลืองในอดีต แต่สำหรับชีวิตตองเหลิองยุคปัจจุบันที่กำลังเปลี่ยนแปลงไป ลองถามลุงปาว่า เด็กตองเหลืองรุ่นใหม่ๆ ทุกวันนี้ยงมีการเจาะหูกันอยู่หรือไม่ ลุงปาตอบว่าแล้วแต่ใครจะเจาะก็เจาะ แต่เท่าที่สังเกตดู เด็กๆ ตองเหลืองจะไม่มีใครนิยมเจาะหูกันแล้ว และไม่ได้เป็นข้อบังคับว่าต้องเจาะหู เพียงแต่นิยมทำต่อๆ กันมาเหมือนกับการที่ผู้ชายส่วนใหญ่นิยมสักลายตามลำตัว วันนี้ลุงปาสะพายย่ามที่ภรรยาแกถักจากป่านหรือเถาวัลย์ เป็นงานฝีมือยามว่างของผู้หญิงตองเหลือง แกบอกว่าย่ามของตองเหลืองเข็งแรงทนทานมาก ใช้ได้นานพาเข้าไปในป่า ไม้เกี่ยวหนามเกี่ยวก็ไม่ฉีกไม่ขาด ใครบางคนเลยแซวว่า "ย่ามนี้ ทนกว่าใบหูลุงปาอีกเนาะ" ลุงปาไม่พูดอะไร ได้แต่ยิ้มๆ...

"ไม่อยากให้ตองเหลืองใช้ขวดพลาสติกใส่น้ำดื่มเลย..." เป็นเสียงปรารภจากนักท่องเที่ยวสาวผู้มีหัวใจอนุรักษ์ "ทำไม่ไม่ใช้กระบอกไม่ไผ่เหมือนเดิมล่ะ...เป็นธรรมชาติกว่า" เธอเสนอความคิดฟังดูดี แต่เธอคงลืมไปว่า ขวดน้ำพลาสติกที่อยู่ในมือตองเหลืองหนุ่มขณะนั้นเป็นขวดน้ำโพลาลีสยี่ห้อที่เธอและพรรคพวกขนมาจากในเมือง เพื่อมาดื่มให้ตองเหลืองดูและถูกขอขวดเปล่าไปใช้ต่อ พอตองเหลืองเอาขวดว่างเปล่าเหล่านั้นไปใส่น้ำที่ต่อรางไม้ไผ่จากลำห้วยที่เหนือหมู่บ้าน น้ำมันก็ใสสนิทพอกัน ดูด้วยตาเปล่าแทบแยกไม่ออก น้ำกรองน้ำกลั่นจากในเมืองหมดไป ขวดนั้นก็ได้ใช้ประโยชน์ใส่น้ำห้วยจากธรรมชาติต่อไป ในเมื่อมันมีฝาปิดมิดชิด เห็นน้ำใสๆ ชัดเจน ดื่มน้ำเหลือแค่ไหนแล้วก็ดูรู้ได้ แล้วทำไมเล่าตองเหลืองจะไม่คิดเอาขวดพลาสติกมาใช้ใส่น้ำบ้างไม่ได้ และแล้วก็ถึงจุดจบของกระบอกไม่ไผ่ ที่ตองเหลืองใช้ใส่น้ำดื่มเดินป่าดำรงชีพมายาวนาน กระบอกไม่ไผ่ของตองเหลืองนอกจากจะใช้ใส่น้ำดื่มแล้ว ยังสามารถใช้แทนภาชนะหุงต้มได้ด้วย เพราะตองเหลืองจะทำให้อาหารที่หามาได้นั้นสุกเสียก่อนเสมอ โดยยัดใส่กระบอกไม่ไผ่ต้มหรือหลาม ก่อนที่จะมาแบ่งกันกิน ทั้งกระบอกใส่น้ำ หรือกระบอกหุงต้ม อาหารส่วนใหญ่ทำมาจากไม้หก และไม้เฮียะ เพราะเป็นไม้ไผ่ที่ลำปล้องยาว น้ำหนักเบา พกติดตัวไปได้ง่าย เนื้อไม่แข็งมากนัก สามารถตัดตกแต่งได้ง่าย กระบอกน้ำบางอันจะมีการสลักลายเพื่อความสวยงาม หรือนำหวายมาถักร้อยเป็นสายสะพาย แต่ทุกวันนี้ การใช้กระบอกไม้ไผ่ของชาวตองเหลืองลดน้อยลง มีการใช้เครื่องครัวอลูมิเนียม ซึ่งได้มาจากชนเผ่าอื่น จากที่เคยใช้ลูกน้ำเต้าผ่าซีกเป็นภาชนะสำหรับใส่หรือตักอาหารประเภทที่มีน้ำ ก็มีการใช้ช้อนจวัก จากที่เคยใช้ใบตองมารองจำพวกอาหารแห้งเวลากินอาหาร ก็มาใช้ถ้วยใช้จานชาม จากที่เคยตักน้ำด้วยกระบอกไม้ไผ่ ก็หันมาใช้ถังน้ำพลาสติกใช้ถังแกลลอนน้ำมันเครื่อง และขวดน้ำโพลาลีสที่คนเมืองนำเข้ามาในโอกาสที่เที่ยวชมหมู่บ้านตองเหลือง กระนั้น ชีวิตชาวตองเหลืองก็ยังผูกพันกับไม้ไผ่อย่างแนบแน่น เด็กที่คลอดใหม่ของตองเหลืองยังคงใช้คมแหลมของไม้ไผ่ตัดสายสะดือ เวลามีอารมณ์ร้องรำทำเพลงก็จะใช้แคนทำจากไม่ไผ่มาเป่าประกอบการขับลำนำ และมีกระบอกไม้ไผ่มาเคาะหรือกระแทกกับพื้นประกอบจังหวะ กระทั่งการปลูกสร้างบ้านเรือนที่ใช้ไม้ไผ่เป็นองค์ประกอบ ใช้สานขัดแตะทำฝากั้น ทำโครงหลังคาเป็นต้น จะมีใครพอทำนายได้ว่าอีกนานเท่าไหร่ชีวิตชาวตองเหลืองจึงจะห่างหายไปจากไม้ไผ่อย่างสิ้นเชิง และใครเป็นผู้เปลี่ยนชีวิตตองเหลืองจากการใช้ภาชนะไม้ไผ่ มาใช้ภาชนะสมัยใหม่ แต่จะให้ตองเหลืองปฏิเสธสิ่งเหล่านี้ได้อย่างไร ในเมื่อมันเป็นสิ่งที่คนจากภายนอกนำเข้าไปสู่ชีวิตของพวกเขา แน่นอนว่าสังคมเล็กๆ อย่างตองเหลืองย่อมต้องเปิดรับเอาวัฒนธรรมใหม่ๆ ที่เขาเห็นว่าดีกว่าวัฒนธรรมดั้งเดิมของตน นักท่องเที่ยวสาวคนนั้นกลับไปแล้ว ด้วยความแช่มชื่นหัวใจ อย่างน้อยเธอก็ได้แสดงความเป็นอนุรักษ์ธรรมชาติให้ใครรอบข้างได้ชื่นชม ถึงแม้มันยากเหลือเกินที่จะให้ตองเหลืองกลับไปใช้กระบอกไม้ไผ่อย่างที่เธอหวัง จึงไม่แปลกอะไรที่วันนี้นักท่องเที่ยวกลุ่มใหม่จะเข้าไปอาจได้เห็นตองเหลืองยกน้ำขวดพลาสติกดื่ม ขวดนั้นอาจเป็นแค่เศษเดนวัตถุที่คนเมืองนำมาตกค้างในสังคมตองเหลือง จะโดยตั้งใจหรือไม่ก็ตาม แต่มันก็เข้ามาเบียดแย่งหน้าที่ของกระบอกไม้ไผ่ของเก่าดั้งเดิมของชาวตองเหลืองไปแล้ว ภาชนะบรรจุสำหรับตองเหลืองเปลี่ยนไป ชีวิตตองเหลืองวันนี้เปลี่ยนไป กระนั้นน้ำที่ดื่มก็ขอให้ยังคงมาจากลำห้วยเดิม ที่ไหลรี่รินอยู่ทุกเมื่อเชื่อวัน ไม่เหือดหายสิ้น..

แต่ละคืน จะมีตองเหลือง10-20คน เดินจากชุมชนตนเอง ไปยังชุมชนม้ง ซึ่งอยู่หางกันไม่ถึง1กิโลเมตร พวกเขาไปดูโทรทัศน์ที่บ้านผู้ใหญ่บ้านห้วยหยวก ถือเป็นโรงหนังชั้นดีสำหรับชาวตองเหลือง เป็นที่ให้ความบันเทิงและถ่ายทอดวัฒนธรรมสำเร็จรูปสมัยใหม่สู่ชาวตองเหลือง โทรทัศน์หรือทีวี นับเป็นสิ่งใหม่สำหรับชาวตองเหลือง แต่กำลังจะกลายเป็นสิ่งธรรมดา เด็กตองเหลืองได้ดูโทรทัศน์กันแทบทุกวันที่โรงเรียนภูเค็งพัฒนาในหมู่บ้าน ดูร่วมกับเด็กม้งเพื่อนโรงเรียน ตกตอนกลางคืนก็ติดตามพวกผู้ใหญ่ไปดูที่บ้านผู้ใหญ่บ้าน หรือเด็กบางคนก็นอนค้างคืนที่โรงหนัง (บ้านผู้ใหญ่บ้าน) นั่นเลย นายศรี หิรัญคีรี ผู้นำชุมชน บอกว่า โทรทัศน์ที่ไปดูกันที่บ้านผู้ใหญ่บ้านนั้น เป็นเครื่องโทรทัศน์ของเขาเอง ซึ่งฝรั่งให้ไว้พร้อมเครื่องเล่นวีซีดี แต่หมู่บ้านของเขาไม่มีกระแสไฟฟ้าใช้ จึงต้องไปฝากไว้ที่นั่น และทุกคืน ผู้ใหญ่บ้านห้วยหยวก ก็จะเปิดบริการให้ตองเหลืองน้อยใหญ่ไดรับชมกัน ที่ยอดยิยมที่สุดก็เห็นจะเป็นละครหลังข่าวภาคค่ำของช่อง7สีทีวีเพื่อคุณ สิ่งที่ติดตามมาในอีกไม่ทันไรคือนายศรี ผู้นำตองเหลืองเริ่มเปรยๆว่าเขาอยากได้ไฟฟ้าใช้ในชุมชน ให้พรรคพวกได้ดูโทรทัศน์กันตามสะดวก ไม่ต้องเดินไปดูไกลในยามค่ำคืนอีกต่อไป เราแกล้งแหย่ว่า นายศรีเปิดโทรทัศน์เป็นหรือยัง เขาตอบว่า "ยังบ่เคยได้เปิดดูเองซักเตื้อ แต่คงบ่ยากก้า แค่กดปุ่ม ภาพก็มาแล้ว" เมื่อโดนถามต่อว่า แล้วจะเอาเงินที่ไหนเสียค่าไฟฟ้าที่เขาจะเก็บ นายศรีตอบว่า"ค่าไฟเราใช้ไม่มาก คงบ่ใช้เงินหลาย" แต่พอโดนถามย้ำว่า "แล้วเอาเงินมาจากไหน เงินที่ได้เอาไปซื้อข้าวกิน ไม่ดีกว่าเอามาเสียค่าไฟเหรอ" นายศรีไม่ตอบได้แต่นิ่งอึ้ง ครุ่นคิด ขณะเดียวกัน ตองเหลืองอีกหลายคนยังไม่ค่อยจะเห็นด้วย หากจะให้ในชุมชนมีไฟฟ้าใช้ เขาบอกไม่ลำบากอะไรในการที่จะเดินไปบ้านผู้ใหญ่บ้านชาวม้ง ส่วนหนึ่งมาจากการที่พวกเขาอยู่กับความมืดและความเงียบมาจนเคยชิน ไฟจากกองฟืนเล็กๆ ที่สามารถก่อขึ้นใช้เองได้โดยใช้หินตีกระทบกันเหมือนสมัยก่อนที่อยู่ในป่า อาจมีความหมายมากกว่าไฟจากหลอดนีออน ที่ต้องเสียเงินค่าใช้ ไม่ได้เป็นสิ่งที่นอกเหนือความคาดหมายของเรา (เจ้าหน้าที่ศูนย์พัฒนาและสงเคราะห์ชาวเขาจังหวัดน่าน) ว่า สักวันหนึ่ง ตองเหลืองย่อมต้องการไฟฟ้าใช้ มันเป็นไปตามวิถีของความเจริญแห่งโลก ตองเหลืองย่อมมีสิทธิ์เรียกหาแสงสว่างและความสะดวกสบายจากการใช้ไฟฟ้า ตรงนี้คงไปสกัดกั้น หวงห้ามอะไรไม่ได้ แต่ ทำอย่างไร จะให้พวกเขารู้เท่าทันกับการไหลบ่าของกระแสความเจริญและวัฒนธรรมสำเร็จรูปที่มาทางหนังตู้ หรือไม่ว่าจะเป็นรายการละครสมัยใหม่ หรือรายการอื่นๆทางหน้าจอโทรทัศน์ ในเมื่อชีวิตประจำวันของชุมชนตองเหลืองเป็นอย่างนี้ แต่ภาพของตัวละครในทีวีดูจะผิดแผกแตกต่างไปโดยสิ้นเชิง ในทีวี หนุ่มสาวได้แต่ตามจีบง้อกันไปมา โดยไม่มีการทำงานทำการ แต่ก็มีรถขับ มีเงินใช้ มีอาหารดีๆกิน หนังบางเรื่องมีการขัดแย้ง การแก่งแย่ชิงดี อิจฉาริษยา การสู้รบ มันเป็นสิ่งที่น่าจะซึมซับเข้าในหัวใจของเหล่าเด็กและเยาวชนตองเหลืองใช่หรือไม่ แล้วสิ่งที่ดีงามที่ชนเผ่าเล็กๆของพวกเขาเคยมี ก็จะหายไปในที่สุด...

คนตองเหลืองไม่ว่าเด็กหรือผู้ใหญ่ ผู้ชายหรือผู้หญิง มีแววเศร้าในดวงตาอยู่เป็นนิจ แม้เมื่อขณะยิ้ม… เวลาที่ชีวิตพวกเขาเศร้าที่สุดนอกเหนือจากการสูญเสียสิ่งอันเป็นที่รักแล้วก็คือการไม่ได้ซึ่งอาหารประทังชีวิตจากการอยู่ในป่าหาอาหารเลี้ยงตนเองและครอบครัวเพียงวันต่อวัน ไม่เก็บสะสมไว้กินวันหน้า กลุ่มชนตองเหลือจึงประสบปัญหาขาดแคลนอาหารบ่อยมาก ผู้ชายตองเหลืองบางคนเคยเล่าว่า บางวันเขาออกไปล่าสัตว์มาเป็นอาหารแล้วไม่ได้อะไรติดมือกลับมา ทำให้พวกผู้หญิงต้องออกไปขุดหาหัวเผือก หัวมันมากินในตอนใกล้ค่ำการรอคอยท่ามกลางเสียงหรีดหริ่งเรไรและเสียงนกกลางคืน เป็นบรรยากาศที่ชวนเศร้าสร้อยมาก สำหรับผู้หญิงตองเหลือง นอกจากต้องทำงานหนักในไร่เช่นเดียวกับผู้ชายแล้ว ยังต้องรับภาระหน้าที่ของการเป็นแม่ด้วย จนบางครั้งทำให้เรารู้สึกไปว่าแววตาของผู้หญิงตองเหลือง ช่างฉายแววความเศร้าโศกเด่นชัด… แต่บางคราก็แฝงเจือไว้ด้วยความตระหนก หวาดหวั่น คล้ายดั่งแววตาของกวางป่ายามเจอกับนายพรานทมิฬ ความโศกในแววตาของผู้หญิงตองเหลือง อาจเป็นแค่เพียงความรู้สึกในแง่มุมของคนมอง แต่สัมผัสได้ถึงความแตกต่างจากแววตาหญิงสาวผู้มาดมั่นในสังคมเมืองยุคปัจจุบันโดยสิ้นเชิง จึงมีบทเพลงที่เขียนถึงสาวนัยน์ตาโศก อันมีนัยถึงผู้หญิงตองเหลือง รวมทั้งผู้หญิงในสังคมชนบทไทยโดยทั่วไป ที่ต้องทำงานหนักต่อสู้ชีวิตอยู่ทุกวันนี้… เพลง “สาวนัยน์ตาโศก” สาวนัยน์ตาโศก ด้วยโลกของเธอมันเศร้า สู้ชีวิตแต่วันเยาว์งานหนักงานเบาไม่หวั่น เดินไร่ไต่ผา ย่ำป่าพนาวัลย์ ผ่านและพบคืนวัน แต่น้อยคำจำนรรจา สังคมแปรเปลี่ยนเธอไม่อาจเรียนเท่านั้น เรื่องความรักและความฝัน เก็บในใจนั้นดีกว่า ผู้ชายลวงล่อ รูปหล่อมันมารยา เล่ห์ลิ้นเจรจา บ้างใช้เงินตราซื้อใจ คนนั้นมีแต่เห็นแก่ตน วุ่นวาย สับสน คนยากคนจนมากมาย คนรวยท่วมฟ้า ใช้อำนาจบาตรใหญ่ หมุนให้โลกก้าวไกล จนเธอไล่ไม่ทัน ให้เธอดูก่อนว่าโลกยอกย้อนเพียงนี้ เจอะคนเมืองแสงสี อย่าทิ้งท่าทีไหวหวั่น ให้ตาโศกซึ้งมารวมใจหนึ่งเดียวกัน อยู่กลางพฤกษ์ไพรวัลย์เป็นขวัญใจชาวดอย…