นอราห์ โจนส์ : เพลงเธอแผ่วเบาผ่านทะเลเวลา
โดย : สุเมธ สอดจิตต์
พิมพ์ครั้งแรก RESOUND MAGAZINE ประจำเดือน สิงหาคม 2546 คอลัมน์ Musician File ในนาม RESOUND

มันเป็นค่ำคืนที่ไร้แสงนวลผ่อง การเดินทางของพระจันทร์ยังมาไม่ถึง ต้องรออีกหลายวันกว่าเราจะได้พบกัน ค่ำคืนข้างแรมจึงเป็นเวลาแห่งแสงดาว ดูดารดาษเต็มนภา แต่บนท้องฟ้านั่น.. ผมเห็นแสงสุกสว่างของดาวนพเคราะห์โดดเด่น ดาวศุกร์ ดาวอังคาร เขามาเยือนเราก่อนใครในคราตะวันลับลา เช่นเดียวกับความเงียบสุดในตัวของฉันที่เข้าไปซ่อนอยู่ในตัวผม ผมยินยอมให้ตัวผมสะกดตัวฉันไว้ ให้ตัวของฉันอยู่ลึกที่สุด เพื่อเปิดโอกาสให้ตัวผมได้พูดคุยกับคุณ ตัวฉันจึงเป็นเหมือนดวงจันทร์ที่เลื่อนหายไปในคืนข้างแรม ขณะที่ตัวผมได้มีโอกาสนั่งข้างกองไฟ ชงชา จิบกาแฟ และฟังเพลงของเธอเบา ๆ ผมเปิดเพลงเธอ.. คลอให้พอได้ยินเสียงส่ำสัตว์รอบ ๆ ตัว ขนำที่บ้านมีเสียงซึ่งต่างจากโลกแห่งวัตถุอันเพิ่งจากมา กลางวันมีเสียงนก เสียงไก่ เสียงหมา เสียงแมว กลางคืน คือเวลาของจิ้งหรีดกับสายน้ำไหล บางครั้งมีเรือหางยาวแล่นผ่าน บ้านริมน้ำยามนี้ยินเสียงเพลงแจ๊สที่เธอสรรค์สร้าง เป็นอารมณ์เย็นยามสัมผัส จนผมอยากบันทึกบรรยากาศข้างกองไฟให้คุณได้ยิน ผมกำลังเดินทางเข้าไปในบทเพลงของเธอ เครื่องดนตรีอันเรียบง่ายนำย้อนอดีตสู่ยุคทศวรรษที่ 70 เสียงร้องและสำเนียงเปียโนของหญิงสาววัยยี่สิบสามฤดูหนาว ผู้คว้ารางวัล เกียรติยศอันยิ่งใหญ่ทางดนตรีในปี 2003 เพลงของเธอช่วยรักษารอยเจ็บในร่างกายคนป่วยให้ทุเลาเบาบาง ท่ามกลางความโดดเดี่ยวของเธอ.. สาวน้อยผู้มีสายพันธุ์บิดาเข้มข้นแต่กลับปฏิเสธพ่อซึ่งเป็นนักดนตรีเอกของโลก บางทีเธอนำผมสู่ขุนเขา เธอพูดถึงรอยจุมพิต ณ ที่ยอดเขานั่น เธอกล่าวถึงความหวังของการได้พบกันอีกครา เธอนำผมไปสู่ทะเลอ้างว้าง และกาลเวลาอันแสนไกล ผมหลงใหลเธอ เธอ.. นอราห์ โจนส์ ผมอยากให้คุณได้ยินบทเพลงเหล่านี้เหลือเกิน บางห้วงขณะที่ฟังเพลงเธอ ทำให้ผมต้องรีบขับรถมอเตอร์ไซค์ไปนั่งริมทะเล ชมมหาสมุทรด้วยสายตาพร่าเลือนผ่านแว่นสายตา เพื่อรำลึกถึงสิ่งที่เธอพูดไว้ในเพลง Don’t Know Why และหากร่างกายผมพร้อมมากกว่านี้ ปรารถนาหนึ่งคืออยากปีนสู่ยอดเขาสูง เพื่อรำลึกถึงรอยจุมพิตของนางฟ้า เหมือนเช่นเธอได้สัมผัสจากหนุ่มคนรักในเพลง Come Away With Me หลากหลายเพลงคือเป็นความประทับใจที่ยากอธิบาย ผมอยากให้คุณฟัง.. และตีความร่วมกัน... เพราะใคร่รู้จัก จึงเหมือนหลงเข้าไปสู่โลกของเธอ หญิงสาวผู้มีริมฝีปากอิ่ม ดวงตาคมและทรงผมยาวสยาย หลายครั้งจนแผ่นกระดาษช้ำ ที่ผมคลี่และพลิกเพื่อสัมผัสเบื้องหลัง การทำงานอันเหนื่อยหนักในปกซีดี บัดนี้ผมได้ซาบซึ้งในรสนิยมของสาวน้อยสีน้ำเงิน แม้เพียงเสี้ยวหนึ่งในชีวิตก็ช่างเถอะ.. เธอชอบสีฟ้าใช่ไหม? เธอรักสีน้ำเงินอย่างแน่นอน ขณะที่ผมชอบสีเขียวใบไม้ สีของป่า แต่จำต้องแต้มสีสันสดใสให้ดูคล้ายหัวเราะร่า หัวเราะร่า.. น้ำตาริน บัดนี้เธอนำสีฟ้าของท้องฟ้า สีน้ำเงินแห่งท้องทะเลมาตั้งไว้ในใจตลอดกาล... หญิงสาวผู้มีชีวิตแปลก ลูกสาวสองสายเลือดระหว่าง ราวี แชงการ์ นักดนตรีเอกของโลก กับ ซู โจนส์ มารดาผู้เป็นนางพยาบาลซึ่งมีอดีตเป็นผู้สร้างและสนับสนุนทางดนตรีให้ ราวี แชงการ์ ในแดนพญาอินทรี เรื่องราวลึกลับระหว่างบิดา – มารดา จะอยู่ในจิตใต้สำนึกของเธอตลอดไป ไม่มีใครล่วงรู้ถึงเบื้องหลังแห่งรักของศิลปินเอกกับอดีตสาวน้อยอเมริกัน บนเวทีที่เธอขึ้นรับรางวัลแกรมมี่ถึงแปดรางวัล เธอเลือกที่จะกล่าวถึง ซู โจนส์ เช่นเดียวกับที่ได้กล่าวไว้ในปกแผ่นเสียง ขณะผู้ถ่ายยีนทางดนตรีอันสำคัญคือบิดานั้น เธอไม่เลือกจะเอ่ยถึง ผมอยากเล่าถึง ราวี แชงการ์ และพื้นภูมิของเขาให้คุณได้ทราบข้อมูลสักเล็กน้อย เล่าตามที่พอมีความรู้อันผ่านประสบการณ์จากการอ่านและชั้นเรียนที่เคยศึกษาเสี้ยวหนึ่งดนตรีอินเดีย ก่อนจะดึงเรื่องราวเหล่านั้นมาถึงสาวน้อยผู้เก่งกาจ สาวงามสีน้ำเงิน ผมตื่นตะลึงเหลือเกิน เมื่อได้ทราบข้อมูลไม่นานมานี้ว่าอารยะธรรมทางศิลปะและดนตรีอันยิ่งใหญ่นั้นอยู่ใกล้ประเทศเราเพียงนิดเดียว อินเดียดั่งแม่เหล็กดึงดูดศิลปินระดับโลกให้เดินทางไปเยือนเพื่อศึกษาองค์ความรู้เพิ่มเติมในสายทางดนตรี นับตั้งแต่ คิทาโร่ แห่งญี่ปุ่น ผู้ยิ่งใหญ่ในสาขาดนตรีนิวเอจ ยานนี่ คุณหมอ นักดนตรีและประพันธกรผู้ยิ่งใหญ่ในสาขานีโอ-คลาสสิก เยฮูดี เมนูฮิน นักไวโอลินคลาสสิกผู้มีฝีมือเป็นเลิศสุดของโลก แต่บุคคลแรกสุดที่ผมอยากจะยกเครดิตให้ ซึ่งทำให้ชาวโลกรู้จักดนตรีภารตะและราวี แชงการ์ คือ ยอร์ช แฮร์ริสัน นักกีตาร์แนวป็อป – ร็อก แห่งวงเดอะบีทเทิ่ลส์ เขาเดินทางเพื่อหานิพพานทางดนตรีในสมัยดอกไม้แบ่งบานอย่างอิสระ กระแสต่อต้านสงครามเวียดนามของชนฮิปปี้ในยุคซิกตี้ นำนักดนตรีผู้โด่งดังเดินทางสู่พื้นถิ่นดินแดนหิมาลัย เพื่อค้อมคารวะ ราวี แชงการ์ ยอร์ช แฮร์ริสัน เป็นดั่งเพื่อนและศิษย์เอกของ ราวี แชงการ์ เขาศึกษาศาสตร์อันลี้ลับในระบบเสียง ไมโครโทน (Microtone) ทราบถึง รากา (raga) ซึ่งอินเดียใช้เป็นชื่อเรียกมานานก่อนคำว่า สเกล (scale) และ โหมด (mode) ตามแบบแผนทฤษฎีดนตรีตะวันตก ได้รู้ว่าตัวโน้ตอันนิ่งสงบมีส่วนสัมพันธ์กับฤดูกาล เวลาแห่งวัน ลีลาและอารมณ์ทั้งเก้าของมนุษย์ เป็นสื่อกลางระหว่างดวงดาว ดวงจันทร์ จักรวาล สวรรค์และโลก เป็นพาหะทางจิตวิญญาณนำสู่การหลุดพ้นทั้งปวง ทำนองในรากาอันศักดิ์สิทธิ์ปรากฏอยู่คู่คัมภีร์พระเวทมานานกว่าสองพันปี ในหนึ่งช่วงคู่แปด (1 octave) มีเสียงที่ละเอียดแยกย่อยถึง 22 เสียง รากาในวิธีดนตรีภารตะมีมากกว่า 6,000 รากา เมื่อไหร่ที่ศึกษาได้แตกฉานก็สามารถบรรเลงแบบด้นสดได้โดยไม่มีท่วงทำนองสืบทอดแน่นอนเหมือนอย่างบทเพลงของแผ่นดินอื่น ซีตาร์ (sitar) เป็นเครื่องดนตรีที่พลิ้วไหวไปตามรากา โดยมีเครื่องมือหลายชนิดเคล้าประกอบ เช่น ตานปุระ เล่นเป็นเสียงครางเหมือนเสียงผึ้ง ภาษาดนตรีเรียกว่าเสียง โดรน (drone) มีเครื่องหนัง เช่น ทาบรา (tabla) เป็นเครื่องตีคุมจังหวะ ในยุคดอกไม้แบ่งบานเคลื่อนขบวนสู่แดนหิมาลัย เสียงแห่งอินเดียจึงเปิดประตูสู่โลกสากลในบัดนั้น ลาจากชมพูทวีป ยอร์ช แฮร์ริสัน จึงได้สร้างวิถีใหม่ของดนตรีป็อป – ร็อก ฝากไว้ในผลงานวงเดอะบีทเทิ่ลส์ ด้วยการประพันธ์เพลง Here come the sun สำเนียงตะวันออกที่ได้ศึกษามาจากบุคลากรชั้นบรมครู นำความแปลกประหลาดสู่คนจำนวนมหาศาล หลังจากนั้นในปี ค.ศ.1972 โลกก็ได้รู้จัก ราวี แชงการ์ อย่างกว้างขวางในงานแสดงดนตรีช่วยเหลือผู้หิวโหยแห่งประเทศบังคลาเทศ (Concert for BANGLADESH) ซึ่งยอร์ช แฮร์ริสัน และราวี แชงการ์ เป็นบุคคลสำคัญที่คอยผลักดันให้เกิดการแสดงดนตรีในครั้งนั้นขึ้น นั่นคือเรื่องราวเมื่อ 30 ปีที่แล้ว ณ วันนี้ ราวี แชงการ์ มีอายุ 82 ปี ขณะลูกสาวผู้เก่งกาจซึ่งให้กำเนิดโดย คุณแม่ ซู โจนส์ อายุ 23 ปี คุณพอจะนึกภาพออกไหมว่า บิดา – มารดาของนอราห์ โจนส์ พบรักกันเมื่อไหร่..? – แต่นั่นล่ะ บางเรื่องราวแห่งรัก เราควรสงวนใจใฝ่รู้... ผมเดินทางโจนทะยานสู่โลกของเธอ.. นอราห์ โจนส์ ท่องไปอย่างกระท่อนกระแท่นด้วยข้อจำกัดของเด็กบ้านนอกที่ปีนบันไดเรียนภาษาอังกฤษในวัยปลายประถมศึกษา ตำราตั้งอยู่ข้างกายเป็นกองสูง แต่ไม่สามารถเอาดีได้ ความผิดพลาดของระบบการศึกษาสร้างคนระดับปริญญาตรีให้สื่อสารกับชาวต่างชาติไม่รู้เรื่อง แต่เอาเถอะ ผมจะพยายามถอดรหัสและตีความออกมา ให้คุณสัมผัสในส่วนที่ผมรู้เพื่อจะพูดคุยกันได้ในระดับหนึ่ง และคุณคงเข้าใจว่าทำไมผมจึงหลงใหลสาวน้อยสีน้ำเงิน นอราห์ โจนส์ เกิดวันที่ 30 มีนาคม 1979 เมืองนิวยอร์ก สหรัฐอเมริกาหลังจากนั้นไม่นานก็ย้ายไปอยู่ดัลลัส และเท็กซัสตามลำดับ เมื่ออายุสี่ขวบจึงเข้าศึกษาที่ Booker T. Washington High School for the Performing and Visual Arts และศึกษาต่อระดับมหาวิทยาลัยที่ University of North Texas ที่นั่นเธอได้ศึกษาเปียโนสไตล์แจ๊ส จากนั้นในปี 1999 เธอได้เดินทางกลับสู่มหานครนิวยอร์ก และร่วมก่อตั้งวงดนตรีในนาม Wax Poetic ปี 2002 นอราห์ โจนส์จึงมีผลงานของตัวเอง คือ Come Away With Me สังกัดบริษัท Blue Note Records โดยมี อรีฟ มาร์ดิน เป็นโปรดิวเซอร์ บทเพลงส่วนใหญ่ประพันธ์โดยเพื่อนร่วมงานของเธอ เช่น Don’t Know Why, Shoot The Moon, I’ve Got To See You Again, One Flight Down, The Long Day Is Over ทั้ง 5 เพลงนี้แต่งโดยนักกีตาร์ที่ร่วมบันทึกเสียง คือ เจสส์ ฮาร์ริส ส่วนเพลง Seven Years, Feelin’ The Same Way, Painter Song ประพันธ์โดย ลี อเล็กซานเดอร์ นักดนตรีตำแหน่งกีตาร์เบส สำหรับเพลง Come Away With Me ซึ่งเป็นชื่ออัลบั้ม และเพลง Nightingale นั้น ประพันธ์โดยเธอ สาวน้อยสีน้ำเงิน เสียงร้องใสบริสุทธิ์ โดดเดี่ยว อ้างว้าง คลอเสียงเปียโนที่พร่างพรมอย่างเรียบง่ายผ่านปลายนิ้วเรียว ทำให้ผมรำลึกถึงบรรยากาศเพลงในยุคเก่าอันยากที่คนรุ่นเธอจะคิดได้เหมือน นับเป็นปรากฏการณ์ใหม่ในโลกดนตรีตะวันตกที่กำลังย้อนสู่เสียงแห่งอดีต โดยใช้เทคโนโลยีสมัยใหม่สนับสนุน การโหยหาเวลาเก่าก่อนและรากเหง้าของตนเอง เป็นการเดินสวนกระแสดนตรีเทคโนป็อป, ฮิป – ฮอป, หรืออัลเทอร์เนทีฟ ของเหล่าศิลปินวัยเดียวกับเธอ นำเราโจนทะยานสู่การสำรวจสภาวะสวยงามทางจิตวิญญาณท่ามกลางโลกวัตถุ ช่างแปลก.. ที่ดนตรีของเธอไม่มีกลิ่นอายหรือสำเนียงชมพูทวีปอันเป็นส่วนผสมหนึ่งในสายเลือดแม้แต่น้อย นี่หรือคือเป็นบุคลิกศิลปิน ที่ถูกกำหนดไว้ให้หลีกหนีอิทธิพลผู้ให้กำเนิดซึ่งมีปีกอันยิ่งใหญ่ไพศาลในโลกดนตรี เธอบินสู่ฟากฟ้า ข้ามทะเลแห่งเวลาได้โดยไม่อยู่ใต้ปีกบิดา ความภาคภูมิใจนี้แม้แต่ ราวี แชงการ์ ก็ยังชื่นชมในตัวลูกสาวนอกสมรสซึ่งแทบไม่ได้เจอหน้ากันนับนาน ความขมขื่นที่แสนทรมานของสาวน้อยคนหนึ่ง ถูกจารึกไว้เป็นผลงานศิลปะอันยิ่งใหญ่ในโลกดนตรีอีกครา ไม่น่าเชื่อว่า ความรัก ความโดดเดี่ยว ความศรัทธา จะเป็นพลังมหาศาลซึ่งเสกสร้างสิ่งมหัศจรรย์ คัดสรรศิลปะบริสุทธิ์สืบเป็นสมบัติชิ้นงามให้มนุษย์น้อยเช่นเราได้ชื่นชม... ผมเอนกายลงนอนบนพื้นเย็นเฉียบของขนำ หลังจากยืนพิมพ์ต้นฉบับนี้อย่างยาวนาน ในห้องหรือขนำของผมไม่มีโต๊ะและเก้าอี้สำหรับนั่งทำงาน มันอาจจะยังไม่ถึงเวลาสร้างหรือไม่ถึงเวลาซื้อ แต่นั่นไม่ใช่สาระสำคัญอะไร ผมสามารถทำงานได้โดยเอาเครื่องพิมพ์อีเล็กทรอนิกส์วางไว้บนหลังตู้เย็นเก่า เปิดเพลงของเธอเบาๆ ตั้งแต่ค่ำจรดสว่างผมยืนอยู่อย่างนั้น เหนื่อย.. โรคกระดูกทับเส้นประสาทกำลังถามหาอีกครั้ง ขอนอนพักสักครู่ ฟังเพลงที่เธอสรรค์สร้างใต้ดวงจันทร์ในประเทศของเธอ เพื่อได้อุ่นอิ่มใจ... อุ่นอิ่มใจคราเสียงไก่ขันรับอรุณ.

<<1>> Credit Open ใกล้ค่ำในบ้านเดี่ยวริมชานเมือง... ...มุมกล้องส่องเห็นพวกเขาลากสายไฟเชื่อมโยงจุดต่าง ๆ อย่างขะมักเขม้น ทีมงานพร้อมมุ่งปรุงเสียงคุณภาพ กล้องแพนสลับไปที่ดับเบิ้ลเบส มาริมบา คีย์บอร์ด คองกา และกลองชุด ก่อนจับมุมมองสายตานกจ้องลงมาทางนักดนตรีผู้ช่วยซึ่งกำลังตั้งเสียง(Tune Sound) กีตาร์ผสมพิณเปอร์เซีย(Lute)และขิมจีน เครื่องดนตรีแปลกประหลาดย่อมให้เสียงมหัศจรรย์ อักษรเครดิต โปรย... Metheny Group – Present A Steve Rodby Film Starring – The Pat Metheny Group Music by – Pat Metheny & Lyle Mays Directed by – Steve Rodby Produced by – Pat Metheny รสดนตรีบันทึกการแสดงสดกำลังเริ่มต้น เมื่อผู้กำกับเวทีซึ่งนั่งประจำในตำแหน่งมิกซ์บอร์ด (Mix Board) แนะนำตัว Pat Metheny Group - Imaginary Day Live นี่นับเป็นการบันทึกเสียงที่ดีที่สุดอัลบั้มหนึ่งในดนตรีวิถีแจ๊ส .......................................... เพื่อนหนุ่มหลับสนิท ทิ้งให้ผมนั่งคนเดียวในบ้านริมชานเมือง ดอกฝนโปรยปรายขณะความมืดมาเยือน เสริมบรรยากาศหม่นลึกยิ่งกว่าโน้ตเศร้าในบันไดเสียงไมเนอร์ (Minor Scale) ยุงเริ่มยกขบวนเข้าโจมตี ผมต่อสู้โดยจุดก้านธูปกันยุงซึ่งทำด้วยตะไคร้หอม กลิ่นหอมชวนเคลิ้มในสมาธิ ขบวนควันผสมสีของวันให้หม่นเทา ยุงหายไป เพื่อนหนุ่มหลับใหลฝันดี... <<2>> Into The Dream ด้วยกีตาร์ผสมขิมจีนและพิณจากเปอร์เซีย ผสานการบรรเลงผ่านฝีมือยอดนักกีตาร์แจ๊สระดับเอกของโลก นิ้วเรียวที่รวดเร็วและปราดเปรียวร่ายไปบนเส้นเสียงด้วยโน้ตพลิ้วเวียนวนบรรยายภาวะโดดเดี่ยวของปัจเจกชน เดินทางเดียวดายเป็นมนุษย์ไมเนอร์สเกล อินโทรสู่ฝันด้วยเพลง Into The Dream ของเมธีนีย์ – ทำให้ผมนึกถึงการเดินทางตามดวงตะวันของพ่อค้าบนหลังอูฐแห่งโลกตะวันออก ในทางสายไหมจากแผ่นดินจีนโบราณ รอนแรมผ่านอาหรับแล้วเคลื่อนขบวนเชื่อมโลกตะวันตก ไมเนอร์สเกลจากใจชายหนุ่มโรแมนติกผู้แฝงความโดดเดี่ยวผ่านการเดินทางท่องโลกกว้าง ถ่ายทอดออกมาด้วยโน้ตเหงาเศร้า สื่อสำเนียงตะวันออกโดยคนตะวันตก ดนตรีเดินทาง – เหมือนมาร์โคโปโลทางดนตรี... แพ็ท เมธินีย์ ในเสื้อยืดแขนยาวลายขวาง งามสง่าด้วยดนตรีนุ่มละมุน หลากลีลาหลายอารมณ์เพลง บรรเลงเมื่อตะวันลับฟ้า จวบเวลาไหลเรื่อยสู่ค่ำคืน... Imaginary Day วันแห่งจินตนาการ นับเป็นงานบันทึกเสียงการแสดงสดที่ควรเสพสัมผัสของสุดยอดกีตาร์เมธีแจ๊ส น้ามาด ลุกขึ้นมาดูด้วยกันเถอะ ! น้ามาดไม่ลุกขึ้นมาดู... นักวาดรูปจอมซนวัยสี่สิบหลับสนิทนาน ร่างผอมดำแดงของเขานอนยาวอยู่ในเสื้อโทนร้อนลายส้มแสด เบรคสีสดด้วยกางเกงลูกฟูกน้ำเงินครามดูดีในสายตาศิลป์ แต่ละชุดที่ใส่.. มันจะแขวนกับเจ้าตัวอยู่อย่างนั้นอีกหลายวัน นอกบ้านมีฝนโปรยเปาะแปะ บรรยากาศชื้นแฉะดูคุ้นฤดูอันเปียกปอน เงียบ เหงา ไม่ค่อยได้พูดกับใคร จึงนั่ง ลุก เดิน วนเวียนในบ้านคร้านออกไปไหน ชงกาแฟขม ชมกลิ่นกรุ่นก่อนจิบแล้วคิดหนัก พักสายตาดูทุ่งนาหลังบ้านผ่านหน้าต่างไร้บาน ปล่อยใจเสเพลจินตนาการ... << 3 >> Imaginary Day มองผ่านซี่กรงเหล็กออกไป เห็นท้องนาอิ่มน้ำ สายตาเสรีเริงรื่นชมนกกระยางฝูงใหญ่บินแปรขบวนโฉบดั่งนักเรียนในวงโยธวาทิต นกกระจิบกระโดดจิกหนอนบนใบข้าว นกกางเขนผิวเพลงร้องบนกำแพงใกล้หน้าต่าง ...เมื่อเช้าเราได้แจมกัน... ผมเล่นกีตาร์ เขากระโดดเต้นตาม เจ้านกพวกนี้ชอบถือวิสาสะบินเข้าสำรวจภายในบ้าน ไม่ค่อยมีอะไรให้กินหรอก ขนาดคนก็จะแย่อยู่แล้ว ไปหากินที่ดี ๆ ไป! แล้วค่อยมาร้องเพลงแลกเปลี่ยนกันใหม่... บ้านที่แวดล้อมด้วยแมกไม้ บ้านที่สดใสด้วยเสียงนก บ้านท่ามกลางป่า บ้านใกล้ลำคลอง ผมจินตนาการถึงบ้าน คิดถึงบ้าน... สำเนียงป่าจากเพลง Imaginary Day ในอัลบั้มบันทึกสดของแพ็ท ทำให้ผมคิดถึงบ้านซึ่งแวดล้อมด้วยธรรมชาติ มีป่าย่อมมีนก ไม่ต้องสร้างกรงให้นกอยู่ เพียงแค่คุณปลูกต้นไม้หลาย ๆ ต้น แขวนกล้วยหรือผลไม้ไว้ ไม่นาน.. นกก็จะมาอยู่ใกล้คุณ... กีตาร์สายเอ็นไร้เฟลต ที่แพ็ทบรรเลงไหลในสำเนียงล้ำสมัยด้วย Distortion Effect ทำให้นึกถึงการฝึกกีตาร์สายเอ็นข้างกองไฟ หนึ่งปีที่ผมนั่งจมอยู่กับมันจนดึกดื่น จนอายชื้นน้ำค้างทำลายระบบวงจรอีควอไลเซอร์ในตัวกีตาร์อย่างยับเยิน... ทำนองป่าฝนจากแรงบันดาลใจของเมธินีย์ โยนรับกับสำเนียงไพรของนักดนตรีคู่หูร่างผอมบางนาม ลีล เมย์ (Lyle Mays) ดูเขาซุกซนในตัวโน้ตภาษานกนานาชนิด อารมณ์พริ้มและยิ้มไปในตำแหน่งเปียโน คีย์บอร์ด บางคราปูพื้นเสียงบางให้รูปทำนองดูสงบ ก่อนโยนอารมณ์เพลงจากเบาสุดถึงดังสุด เพิ่มน้ำหนักเป็นไดนามิค (Dynamic) อย่างพองาม ลีล เมย์ คือเพื่อนนักดนตรีคู่หูของแพ็ท ตั้งแต่อัลบั้มแรกสุดในนาม Pat Metheny Group ปรากฏสู่โสตสัมผัสของผู้รักรสแจ๊ส ในปี ค.ศ.1978 ใช่ ! นักดนตรีต้องมีเพื่อนคู่หูร่วมสานฝัน ดูอย่างจอห์น เลนนอน ผู้นำวง The Beatles มีเพื่อนพอล แม็คคาร์ตนีย์ เล่นดนตรีเคียงข้าง เป็นคู่หูที่ร่วมเขียนเพลงได้อย่างลงตัวและน่ากลัวที่สุด เมื่อแยกทางกับพอล จอห์นก็มีโยโกะ โอโนะ ศิลปินแดนปลาดิบร่วมคิดร่วมทำงานสานต่อ อันเป็นแรงบันดาลใจยิ่งใหญ่ส่งสู่การรังสรรค์เพลงจินตนาการ (Imagine) บทเพลงเรียกร้องสันติภาพแห่งยุคสมัยซึ่งไม่เคยลืมเลือนจากใจคนดนตรี << 4 >> Musicians Group คุณเคยฟังดนตรีที่ดีไหม ได้ดูดนตรีชั้นดี บทเพลงอันงดงาม โดยการบรรเลงของนักดนตรีมือสามารถ ถ่ายทอดผ่านเครื่องดนตรีและเครื่องเสียงคุณภาพสูง ระบบแสง สี ตระการ ประเทศของผมมีแต่เพลงของพวกค่ายเทปจอมปลอมแทบทั้งสิ้น หลอกป้อนขยะทางเสียงโดยผ่านการผลิตระดับต่ำ ด้วยความเห็นแก่เงิน! ผมอยากให้ประชากรของประเทศได้ดูดนตรีดี ๆ อย่างนี้ ดนตรีชั้นดีที่ทำให้คนฉลาด อยากให้ผู้มีอำนาจผลิตคิดอย่างจริงจัง เพื่อสร้างงานศิลปะให้เยาวชนของเราได้เสพชีวิตงาม หยุดการผูกขาดรายการเพลงทางสื่อ แล้วเสริมคุณภาพประชากรให้สูงขึ้นตามรสนิยมศิลป์ผ่านอำนาจในกำมือ ถ้าเพียงคิดได้.. คิดอย่างจริงใจ นักดนตรีและคนทำงานศิลปะ เป็นคนสร้างงานต่างปัจเจก แต่เมื่อถึงเวลาก็มาสานมือร่วมกัน รวมกลุ่มกันผลิตงาน เช่น Metheny Group Productions ซึ่งเปิดแสดงและบันทึกเสียงกันที่ The Mountain Winery Saratoga CA. July 21 – 23,1998 ผมขอขอบคุณ Imaginary Day ที่แพ็ท เมธินีย์และเพื่อนรังสรรค์ รายชื่อนักดนตรีและผู้ร่วมงานหลักควรค่าแก่การจดจำ เพราะแต่ละคนย่อมมีสายทางหลายหลากสัญจรผ่าน ถ้าคุณอยู่ข้างนักดนตรี ศึกษาเบื้องหลังชีวิตเขา คุณจะเห็นและยินเสียงร้องของตัวโน้ตในใจที่คร่ำครวญ อย่าให้พวกเขาจากไปอย่างเปลืองเปล่า ฟังเพลงและเอ่ยชื่อเขา ศึกษาเครื่องดนตรีที่เขาถนัดสิ Pat Metheny – acoustic, electric & synth guitar Lyle Mays - acoustic piano, keyboards, guitar Steve Rodby - acoustic & electric bass Paul Wertico - drums Mark Ledford - vocal, trumpet, percussion, guitar Philip Hamitton – vocal, percussion, guitar Jeff Haynes – Percussion คนทำงานศิลปะ ใช้ชีวิตเหมือนนักบุญ เขาเดินทางเหมือนไร้บ้าน เผยแพร่ศิลปวัฒนธรรมเช่นผึ้งงาน ทำให้บ้านเมืองกำเนิดบทเพลงดี บทกวีงาม มีคำสอนซึ่งนำเป็นหลักปรัชญาชีวิตของชนในชาติ ประเทศใดมีคนทำงานศิลปะอย่างหลากหลาย ประชาชนรักศิลปะมาก ประเทศนั้นย่อมเจริญ ดนตรีเป็นศิลปะแขนงหนึ่งซึ่งสามารถเผยแพร่สู่เยาวชนได้ง่ายที่สุด สร้างงานดนตรีที่ดี ศิลปะที่งดงามเพื่อพวกเขาเถิดครับ ให้เขาได้เสพสิ่งดีๆ ได้ชมดนตรีที่ดีเช่นนี้.. เช่นที่ผมอยากให้คุณดู... << 5 >> Out to Dream มุมกล้องแพนหายไปในความมืด... ...หลับอยู่ในบ้านเดี่ยวชานเมือง ยินเสียงฝนพรำ ผมตื่นขึ้นมานั่งรบกับยุงเหมือนเดิม.

ณ ที่เวลาตะวันลับฟ้า สีเขียวของป่ากลืนหายไปในม่านมืดราตรี เขาหยิบอัลบัม THE BEST of MILES DAVIS and JOHN COLTRANE (1955-1961) มาเปิดซ้ำเป็นครั้งยี่สิบกว่า.. หลายคราที่โน้ต BLUE IN GREEN ของมนุษย์ผิวสีในเขียว-ซึมผ่านใจ... แทรค 8 : BLUE IN GREEN เวลามักเริ่มต้น ตรงโมงยามของ 00.00 วินาที : นี่คือ Introduction เสียงเปียโนท่องผ่านปลายนิ้วนุ่ม ของหนุ่มผิวขาวจากนิวเจอร์ซี บิลล์ อีแวนส์ (Bill Evens) ผู้ประพันธ์เพลง BLUE IN GREEN งานสไตล์ โมดัล แจ๊ส (Modal Jazz) ซึ่งบันทึกเสียงในปี ๑๙๕๙ ดูสิ! – เวลาเริ่มเลื่อนสู่ครึ่งศตวรรษของการบันทึกเสียงแห่งอดีต แต่ประวัติศาสตร์ตัวโน้ตโดยอีเวนส์ เพิ่งเคลื่อนนิ้วผ่านลิ่มเปียโนไปเพียง 17 วินาที จินตนาการหลุดขอบคอร์ด สู่การ ประสานเสียงของสเกล ประกาศความเป็นนักดนตรีปัจเจกร่วมกับเพื่อนจอมอัจฉริยะแห่งอิสระ ผู้นำในหลากรสดนตรีแจ๊สสไตล์ – ไมล์ส เดวิส (Miles Davis) 00.17 วินาที : First Chorus เริ่มเมโลดีโดยทรัมเป็ตแมน หนุ่มผิวดำวัย 33 ปี ผู้มีไอเดียบรรเจิด นำวัตถุคล้ายลูกถ้วยสังกะสี นาม แฮร์มอนมิวท์ (Harmon mute trumpet) เทคนิคใหม่ซึ่งเขาคิดสร้างสรรค์เป็นบุคคลแรก ใช้อุดปากบานของทรัมเป็ต หมายเพื่อกรองลมผ่านโพรงเสียงโลหะ ให้สำเนียงแตกชรา เนื้อเสียงประสานแหบพร่า แต่มิแผดเผาอารมณ์อย่างดุดัน ทำนองช้าหม่นเศร้าของ BLUE ในเขียว ปนใจสุขุมคัมภีรภาพ นุ่ม-ลึกคล้ายจิบเบียร์อ่อนฟองละมุนแจมปลายหนวด ชวนใจจินตนาการดำเนินไปเช่นนักบวช ย้อนนึกกาลเวลา ผ่านเลย... ไมล์ส เดวิส :ตามประวัติ-คุณเกิดในครอบครัวค่อนข้างร่ำรวย ชื่อเต็มคุณ คือ ไมล์ส ดิวอี เดวิส (Miles Dewey Davis) ลืมตาสัมผัสโลกที่แดน อิลลินอยส์ ในวันที่ 26 พฤษภาคม ค.ศ.1926 บิดาของคุณเป็นทันตแพทย์มีชื่อเสียง ครั้นเมื่อครอบครัวย้ายไปอยู่ย่านผู้ดีสีขาว แถบเซนต์หลุยส์ คุณกลับถูกกลั่นแกล้งจากฝูงคนขาวเถื่อน โดนกดดันอย่างหนักลึกเรื่องผิวสี ณ ที่นั่น เหตุเพราะคุณ คือทายาทแห่งแดนกาฬทวีป! บิดาของคุณรักดนตรี ท่านซื้อทรัมเป็ตให้คุณ เมื่ออายุเยือน 13 ฤดูหนาว คุณเล่นทรัมเป็ตกับวงโรงเรียน และเพิ่มเติมองค์ความรู้กับครูแถบนั่น คุณเริ่มรับอิทธิพลของ คลาร์ก เทอร์รีย์-นักทรัมเป็ตรุ่นพี่ เพียงหนึ่งปีที่คุณเริ่มฝนฝึกลมเป่าผ่านกำพวด จึงเมื่อเวลาเริ่มต้นที่คริสตศักราช 1940 คุณก็มีโอกาสคุ้นเคยกับ ชาร์ลี พาร์คเกอร์ และ ดิซซี กิลเลสปี ผู้ถางทางแนวดนตรี บีบ็อพ (Bebop) – แจ๊สสไตล์ของคนผิวสี ที่คนขาวนำไปรำ เริงระบำในสังคมชั้นสูง ไมล์ คุณเริ่มการไขว่คว้าศาสตร์แห่งดนตรีเพิ่มอีกครา คุณเดินทางเข้าสู่หัวใจแห่งการสร้างสรรค์ เมื่อ กิลเลสปี นักทรัมเป็ตและนักประพันธ์เพลงผู้ยิ่งใหญ่ แนะนำให้หัดเล่นเปียโนเพื่อศึกษาการเคลื่อนไหวและชั้นเชิงคอร์ด วินาทีที่ 60 – หนึ่งนาทีผ่าน : Second Chorus ไมล์เคลื่อนผ่านทำนองอิสระ ขณะเบสขยับโน้ตอิมโพรไวซ์สวนลายเดวิส โดย พอล แชมเบอส์ (Paul Chambers) นำดวงจิตของเขา ดิ่งลึกในอารมณ์ซับซ้อนเกินกว่า 43 วินาที .................................................. ดิ่งลึกในอารมณ์อดีต ย้อนไปที่ ค.ศ.1945 คุณได้เรียนดนตรีที่สถาบันจูเลียนอาร์ด แดนนิวยอร์กของพญาอินทรี เด็กน้อย คุณเรียนได้ไม่นานจึงหนีหาอาจารย์ดี-ชาร์ลี พาร์คเกอร์ ตำนานแห่งแซ็กโซโฟนแมน คุณ - ชาร์ลี พาร์คเกอร์ คุณมีไมล์สเป็นเงาของความมืด แม้ยามปักเข็มเฮโรฯหลอน -อย่างหนัก ยามนั้น ยังมีไมล์ส คอยพยุงสู่เตียงเพียงภวังค์ ไมล์ส คุณอัดเสียงครั้งแรกกับอาจารย์ดีในปี 1945 แม้ฝีมือห่างชั้นกับครูเพลง เพราะความรวดเร็วและประสบการณ์ของขบวนโน้ตต่างกัน แต่คุณก็สร้างจุดเด่นให้ตัวเองได้โดยใช้เมโลดีโหยหา สอดใส่อารมณ์หวาน ดั่งเป็นมธุรสวาจาจากใจ โน้ตเปราะบางของคน Blue In Green หน่อเนื้อแห่งแอฟริกา งามสง่าแฝงความลึกเร้นเป็นพิศวง ...แต่แล้ว! -ค.ศ.1949 คุณก็เดินตามอาจารย์ดี-ชาร์ลี พาร์คเกอร์ สู่ด้านมืดของชีวิต เสพผงเฮโรฯหลอน ตกอยู่ใต้เงาของความมืด ปล่อยเวลาเชือนชรา กว่าใจแกร่งแข็งสู้มนต์ดำได้ ก็ลุปี 1954 ................................................... เขาหลุดจากภวังค์ ขณะฟังเสียงเครื่องเป่าลมไม้ เวลาเดินทางถึง 2.25 นาที ในเพลง BLUE IN GREEN เสียงด้นสด เทเนอร์แซ็กโซโฟน ของเขา จอห์น โคลเทรน (John Coltrane : Tener Saxophone) ศิษย์ผู้เป็นดั่งเพื่อนของ ไมล์ส เดวิส ซึ่งร่วมงานกันมาตั้งแต่ปี 1955 อันเป็นสุดยอดทีมเวิร์คของนักดนตรีในฝัน 5 คน ด้วยวงขนาด 5 ชิ้น หรือ Quintet คุณ-ไมล์ส เดวิส และ คุณ-จอห์น โคลเทรน คุณทั้งคู่ได้แลกเปลี่ยนนัยทางความคิดและจิตวิญญาณแก่กัน เป็นคู่หูคู่หนึ่งด้านดนตรีแจ็สสไตล์ แม้คุณทั้งสองได้รังสรรค์สุดยอดงานแจ๊สร่วมกันเพียงแค่ 7 ปีก็ตาม แต่ก็รวมกันพัฒนาสไตล์จากฮาร์ดบ็อพ แห่งปี 1955 สู่งานงดงามสไตล์แจ๊สโมดัล อันเป็นบุตรทางปัญญาระดับมาสเตอร์พีซของวงการ อัลบัม KIND OF BLUE –ยิ่งใหญ่ด้วยงานโดยเหล่าจอมคนดนตรีที่บันทึกเสียงคล้ายด้นสด ในเดือนมีนาคมถึงเมษายน 1959 และ BLUE IN GREEN ที่เขาฟังอยู่ ก็เติม BLUE ในเขียวของป่าแห่งจินตนาการกลางใจเขา …และน่าประหลาดสำหรับคุณนะ-โคลเทรน ขณะในปี 1959 เช่นกันนั้น คุณก็ได้สร้างงานยิ่งใหญ่กับผองเพื่อนอีกกลุ่มหนึ่ง อัลบัมชุด Giant Steps ผลงานชิ้นสำคัญอันประดับแด่วงการแจ๊ส สุดยอดมนุษย์เท่านั้นที่กระทำได้ แถมยังก่อตั้งวงแจ๊ส 4 ชิ้น ของตัวเอง ประกอบด้วยเพื่อนร่วมขบวนโน้ต McCoy Tyner, Jimmy Garrison และ Elvins Jones น่าเศร้าที่คุณจบชีวิตปี ค.ศ.1967 ทิ้งบุตรทางปัญญาด้วยงานอันทรงค่าอนันต์ เป็นนิรันดร์ไปก่อนกาล ก่อนอาจารย์ของเขา-ไมล์ส เดวิส 5 นาที 16 วินาที : เวลาทอดย่างสู่ห้วงสุดท้ายของบทเพลง กลองโรยโน้ตเขบ็ตนุ่มละมุนโดยแซ่รัว สัมผัสหนังบาง-สแนร์ดรัม (Snare Drum) ฝีมือ จิมมี คอบบ์ (Jimmy Cobb) ขณะเบสย้อนตัวโน้ตปล่อยให้เสียงเปียโนของบิลล์ อีแวนส์ พร่างพรมไฟอันเงียบงัน จนฝีมือนักดนตรีผิวขาวกลายเป็นผู้นำสไตล์แจ๊สเปียโน จากผลงาน KIND OF BLUE น่าแปลกนะอีแวนส์ ฝีมือคุณดี แต่คุณกลับถูกต่อต้านเรื่องสีผิวทางดนตรีในฐานะคนขาว คุณถูกกล่าวหาว่าเปราะบางในตัวโน้ต ขาดความรุนแรงอย่างวิถีแจ๊สเปียโนแมน แต่แล้ว เพื่อน BLUE ในเขียวของคุณ-ไมล์ส เดวิส ก็เห็นค่าคุณ ที่ฝีมือ ใช่สีผิว! เพราะแจ็สสไตล์ คือลมหายใจและจิตวิญญาณ ดนตรีของสุดยอดนักรังสรรค์เสียงหลากลีลาจึงอยู่เหนือกาลเวลา และชาติพันธุ์ เวลาทอดย่างสู่ห้วงสุดท้ายของบทเพลง BLUE IN GREEN เขาปิดประตูการเสพเสียงผ่านประสาทหู เปิดประตูใจดำเนินไปอย่างเสรีในทิพยทำนองของจินตนาการ.

<< 1 >> ผมจุดธูปหอมอินเดียเก้าดอก จรดมืออธิษฐานเหนือศีรษะ ขอพรจากองค์พระพิฆเณศให้คิดดี คิดงาม ผมนึกถึงสมเด็จพ่อ ร.5 ท่านดำริให้มีโรงเรียนในบ้านเกิด ผมและเพื่อนได้เรียน คิดถึงครูบาอาจารย์ที่ประสิทธิ์ประสาทวิชา ครูทางศิลปะและดนตรี ผมนำรูปของท่านเท่าที่หาได้ ประดับไว้บนตู้เสื้อผ้า รำลึกและกราบคารวะ อยู่ในซอกมุมเมืองกับเพื่อนหนุ่ม เขาทำงานศิลปะ วาดรูปในหลวงให้เราได้กราบไหว้ เราจึงจำเป็นต้องมีหิ้งบูชา ดวงจิตอันบริสุทธิ์และศักดิ์สิทธิ์จะคอยกระตุ้นสำนึกใฝ่ดี มีท่านเป็นขวัญกำลังใจ เสริมส่งแรงใจในการทำงาน เราคือคนหมู่มาก ที่เป็นชนกลุ่มน้อย เรามีครูดีคอยยึดเหนี่ยวใจ ผมยังจรดธูปเก้าดอกไว้เหนือศีรษะ อธิษฐานถึงสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา องค์พระผู้ค้ำจุนดนตรีเก่าแก่ของแผ่นดินให้ดำรงอยู่ พระองค์ท่านทรงกระตุ้นเตือนจิตสำนึก ให้ลูกหลานของเราไม่ลืมจะเข้ ซอสามสาย ระนาดทุ้ม หรือระนาดเอก ผมรำลึก อธิษฐานสุดท้าย ผมแหงนมองภาพถ่ายขาว-ดำของคณะนาฏศิลป์ไทยที่สัญจรไกล ไปแสดงถึงแดนยุโรปในสมัยพระพุทธเจ้าหลวง นึกถึงบุคคลหัวหน้าคณะผู้บังเอิญได้จารึกประวัติศาสตร์การบันทึกเสียงนอกสยามเป็นครั้งแรก แต่ผู้คนในแผ่นดินแม่กลับลืมประวัติศาสตร์สำคัญทิ้งไว้ถึงร้อยปี ศิลปินคนยาก นายบุศย์มหินทร์ นักรบทางวัฒนธรรมผู้เดียวดาย ชายหนุ่มแห่งปี ค.ศ.1900 ผมจรดมือขอขมา รำลึกเป็นอักขระถึงท่านอย่างคารวะ ผมจุดธูปอินเดียเก้าดอกอีกครั้ง บูชานายบุศย์มหินทร์ เป็นการเฉพาะ นึกถึงวันแรกที่เสพข้อมูล ผมตื่นตะลึง วันพุธกลางปี 2002 คาบเรียนวิชาหนึ่ง สอนโดย ดร.สมศักดิ์ เกตุแก่นจันทร์ คณะศิลปกรรมศาสตร์ ม.ศรีนครินทรวิโรฒ ประสานมิตร อาจารย์บรรยาย.. ผมจดบันทึก... “...ปี 1900 เพลงไทยได้ถูกบันทึกเสียงไว้เป็นครั้งแรกที่กรุงเบอร์ลิน ตรงกับสมัยรัชกาลที่ 5 ก่อนหน้านั้นก็เคยมีวงดนตรีไทยเดินทางไปแสดงที่ยุโรปแล้วเหมือนกัน แต่ไม่ได้บันทึกเสียง เป็นวงของพระยาประสาร์นดุริยศัพท์ แสดงในวังบักคิงแฮม สมเด็จพระราชินีอลิซาเบ็ธ ประทับใจการเป่าขลุ่ยของพระยาประสาร์นมาก การเดินทางครั้งนั้น มีนักดนตรีตายประมาณ 2 คน...” ผมบันทึก... “...ปี 1900 วงนายบุศย์มหินทร์ นำดนตรีและคณะนาฏศิลป์ชุดหนึ่งไปแสดง ขณะเดียวกัน เยอรมันก็ได้ซื้อเครื่องบันทึกเสียงของเอดิสัน เป็นกระบอกเสียง ใช้ระบบมือหมุน บันทึกได้ครั้งละ 2 นาที ตอนนั้น มีคณะดนตรีหลายชาติรอการอัดเสียง ไม่ว่าจะเป็น แอฟริกา อาหรับ อินเดีย เกาหลี และญี่ปุ่น แต่ชาติไทยเป็นชาติแรกที่ได้บันทึกเสียงเก็บไว้ในพิพิธภัณฑ์เสียงกรุงเบอร์ลิน (Berlin Phonogramm-Archiv) ถือเป็นการอัดเสียงนอกประเทศครั้งแรกของศิลปินชาวสยาม โดยมี คาร์ล สตุมฟ์ (Prof.Dr.Carl Stumpf) ศาสตราจารย์ด้านมานุษยดุริยางควิทยา และผู้ช่วยคือนายบอสเตล (Bastal) อัดเสียงการแสดงของคณะละครนายบุศย์มหินทร์ที่สวนสัตว์กรุงเบอร์ลิน(Berlin Zoological Gardens) ในวันที่ 29 กันยายน ปี 1900 ประชาชนสมัยนั้นไม่เคยรู้จักกับระบบเสียงของดนตรีสยาม ฟังเป็นเสียงแปลกประหลาด เพราะต่างคุ้นชินรูปแบบดนตรีตะวันตก หลังจากนั้นจึงมีนักแสดงหลายๆ คณะในหลายประเทศ ได้อัดเสียงเก็บไว้ในพิพิธภัณฑ์แห่งนั้น เช่น ฟิลิปปินส์ อินโดนีเซีย แอฟริกา.. ในปี ค.ศ.2000 นับเป็นโอกาสครบรอบร้อยปี นาฏกรรมไทยคณะนายบุศย์ ซึ่งบันทึกเสียงเป็นครั้งแรกของพิพิธภัณฑ์และได้เก็บรักษาไว้นั้น ประเทศเยอรมันจึงจัดงานฉลองยิ่งใหญ่ มีการเผยแพร่เสียงแห่งอดีตจำหน่ายในรูปแบบคอมแพ็คดิสก์ แต่คนไทยไม่ค่อยได้ยิน...” ผมหยุดคิด? ผมบันทึกการบรรยายของดอกเตอร์... “...มาสเตอร์เสียงวงนายบุศย์มหินทร์ บันทึกบนแผ่นคอมแพ็คดิสก์ อยู่นี่.. (ดร.สมศักดิ์ ให้ดูแผ่นซีดี และหนังสือสูจิบัตรที่บรรจุกล่องกระดาษอย่างดี) ทางพิพิธภัณฑ์เยอรมันส่งมาให้เพื่อวิเคราะห์เพลง เพลงที่ให้ฟัง ชื่อเพลง คำหอม...” ผมดิ่งด่ำรสเพลง เสียงระนาดเหงาเศร้าอยู่เบื้องหน้าเครื่องดนตรีชนิดอื่น มีระนาดทุ้มคลอต่ำ ขลุ่ยไทยแหลมสูง ยินเสียงเครื่องให้จังหวะปนเสียงลานจากเทคนิคการอัดเสียงลงกระบอกรุ่นแรก ชัดเจน ทำนองขรึมขลัง ความยาวเพลงไม่เกินสองนาที ...เพลงคำหอม... อาจารย์บอกว่า เป็นหลักฐานเก่าที่สุด นำมาเปิดให้ฟัง ทิ้งเป็นการบ้าน ฝากเป็นหน้าที่ของพวกเรา นิสิตใหม่ ให้นำไปคิดต่อ หลังจากวันนั้น เรื่องราวเพลงคำหอม และการเดินทางของคณะละครนายบุศย์ก็จมอยู่ในห้วงนึก กระแทกอารมณ์ให้หวนคิดหลายครั้งครา มีช่วงหนึ่งที่ผมเข้าปรึกษาดอกเตอร์เพื่อขอถ่ายสำเนาเสียงเพลงคำหอม เก็บไว้ในเครื่องบันทึกระบบ Mini disc และถ่ายสำเนาเอกสาร Music! The Berlin Phonogramm-Archiv 1900 - 2000 ซึ่งจัดทำโดย Museum Collection Berlin ในนั้นมีข้อมูลนายบุศย์มหิทร์ฝังอยู่ สักวันหนึ่งคงมีโอกาสศึกษา หนึ่งปีเต็ม ตั้งแต่กลางปี 2002 ถึงปี 2003 ผมค้นหาข้อมูลจากหลายแหล่งไปเรื่อย ได้เดินหลงเข้าศึกษาเกี่ยวกับดนตรีพื้นถิ่น ย้อนยุคไปในสมัยฝรั่งชาติเจริญไล่ล่าอาณานิคม เหล่านักแสดงจากประเทศโลกที่สามถูกมองเป็นคณะนาฏกรรมประหลาด ต่างจากศิลปะอันเจริญเหมือนประเทศเขา เป็นของแปลกจากโลกนอก คณะนายบุศย์มหินทร์ จึงเป็นกลุ่มนาฏศิลป์พลัดถิ่น วิธีการดนตรีเหน่อๆ สุ่มเสียงดัง ชุดการแสดงดูลวดลายตระการตา ลีลาการแสดงลี้ลับ สีสันการแต่งกายแวววับ ระยิบระยับคล้ายเหล่าเทวดา ไม่! พวกเขาไม่เคยสัมผัสเทวดา จินตนาการไม่ถึงขั้นเทวา เขาคุ้นชินอาการพิศวงจากคณะละครสัตว์ ละครสีทองสดบุศย์มหินทร์จึงมีโอกาสร่ายรำพัด (Fan Dance) ในสวนสัตว์แห่งมหานครเบอร์ลิน ผู้ดีวิถีตะวันตก ชอบ ชื่นชม เรียกการแสดงแปลกประหลาดนั้นว่า EXOTIC พวกเขาดูแล้วหัวเราะ พวกเขายิ้ม เขาประทับใจ “คนแปลกประหลาด” พวก EXOTIC MAN ผมจุดธูปอินเดียเก้าดอก กลิ่นหอม.. แปลกประหลาด... บัดนี้ผมคว้าได้ข้อมูลเพิ่มเติม ภาพถ่ายขาว - ดำของศิลปินแห่งอดีตวางอยู่เบื้องหน้า กลุ่มคนสามสิบกว่าชีวิต ชาย หญิง ผู้ใหญ่ เด็กน้อย ในชุดละครโบราณ พร้อมชุดนักดนตรีเบื้องหลังเครื่องปี่พาทย์ กลุ่มคนที่เดินทางไกลไปต่างแดน ผมเห็นชายหนุ่มนั่งเล่นระนาดเอก มองตรงหน้านิ่งเศร้าอยู่นั่น! เขาคือ นายบุศย์มหินทร์ หัวหน้าคณะละครไทย ผมศึกษาข้อมูลจากงานเขียนหลายเล่ม เดินทางสู่โลกไร้พรมแดน เปิดเว็บไซน์ บังเอิญผ่านไปดูใน www.waxylinder.com บัดนั้น ผมตะลึงกับถ้อยความพาดโปรย “...ถ้าดวงวิญญาณของนายบุศย์มหินทร์ ยังอยู่บนสรวงสวรรค์ ขอให้ดวงวิญญาณท่านรับรู้ด้วยว่า... ...ในห้วงเวลาเดียวกันแต่ต่างมิติ ท่านคือผู้สร้างประวัติศาสตร์การอัดเสียงนอกสยาม เป็น “คนแรก” และเป็น “ครั้งแรก” ของประเทศไทย... ...ขอร่วมไว้อาลัย “นายบุศย์มหินทร์” ผู้สร้างตำนานการอัดเสียงแห่งสยาม...” ผมคัดย่อไว้เพียงบางส่วน เว้นพื้นที่ว่างให้ใจจินตนาการ ผู้เขียนคำอุทิศ คือ พฤฒิพล ประชุมผล – ผมบันทึกข้อมูล กลิ่นธูปอินเดีย หอมแปลกประหลาด โชยแผ่วสัมผัสอารมณ์ลึก นึกถึงข้อมูลล่าสุดที่เพิ่งได้จากโลกไร้แดน วันที่ 16 ธันวาคม 2003 คือวันครบรอบเวลา 102 ปี วาระจากไปของนายบุศย์มหินทร์ ผู้สร้างตำนานการอัดเสียงแห่งปี 1900 เธอสิ้นล้มอย่างเดียวดายในปี 1901 ประวัติศาสตร์เสียงของศิลปินเศร้าหายไปหนึ่งศตวรรษ พร้อมประวัติชีวิตวัยหนุ่ม ผมปิดสมุดบันทึก กลิ่นธูปอินเดีย หอม.. แปลกประหลาด... จางหายไป. <<2>> วัน อาทิตย์ ที่ 14 ธันวาคม ปี 2003 ตามปฏิทินตะวันตก เวลา 18.00 น. ผมจุดธูปหอมหนึ่งดอก ขณะเสียงเพลงชาติไทยแผ่วมาพร้อมสายลมหนาว ความเศร้าและคิดถึงบางอย่างเดินทางมาอย่างแท้จริงอีกแล้ว นั่งที่ระเบียงคนเดียว สังเกตดูควันธูปลอยหม่น ม้วนตัวอยู่ในกระแสลม แสดงรูปร่างต่างๆ ผมจินตนาการเห็นเป็นตัวเลขจากเถ้าธูปที่ม้วนงอ พลันหล่นสู่พื้นกระจาย เอนกายผ่อนกิริยาบนเก้าอี้หวาย หลับตาย้อนไปที่ตัวเลข102 ปี วันที่ 14 ธันวาคม ค.ศ.1901 ณ วันนี้ในปีนั้น แดนสวรรค์เมืองบางกอกคงหนาวเหน็บคล้ายๆ กัน หรือว่าหนาวลึกล้ำกว่า ผมคิดและคิดถึง จากข้อมูลกระจัดกระจายอยู่รอบกาย พร้อมทั้งสายลมหนาวในจินตนาการ ผมยังนึกเห็นดวงหน้าชายหนุ่มนัยน์ตาเศร้า เขานั่งหลังระนาดเอก บุศย์ เพ็ญกุล, บุศรา มหินทร์, บุษย์มหินทร์, นายบุศย์มหินทร์ หรือ เจ้าหมื่นไววรนารถ (บุศร) ตามชื่อที่ตีความและเขียนได้หลากหลาย เป็นข้าราชการวิญญาณศิลปิน มีความสามารถด้านดนตรีไทยหนึ่งในสมัยพระพุทธเจ้าหลวง คือคนหนุ่มการศึกษาดี ดีกรีการร่ำเรียนผ่าน มหาวิทยาลัยอ๊อกซฟอร์ด ประเทศอังกฤษ บุตรชาย เจ้าพระยามหินทรศักดิธำรง (เพ็ง เพ็ญกุล) ท่านเป็นเจ้าของคณะนาฏศิลป์ใหญ่สุดในสยาม มีชาวคณะรวม 800 – 1,000 ชีวิต เมื่อสิ้นชีพบิดา นายบุศราจึงรับช่วงต่อมรดกนาฏกรรมของบรรพชน นางรำในภาพขาว-ดำ ที่ดูอยู่ขณะนี้ คือหนึ่งในลูกทีมของบุศย์มหินทร์ซึ่งร่วมรอนแรมสู่ต่างแดน เบื้องหลังภาพ มีสัดส่วนชีวิตที่เป็นตำนาน แวดล้อมด้วยความเศร้าเข้าเจือปนมากมาย ผมเพ่งสมาธิพิศอย่างเหนื่อยล้า ไม่กล้าก้าวล่วงกาลเวลาไปอย่างรีบเร่ง ชีวิตไม่ควรรีบร้อนกับเรื่องละเอียดอ่อนทางจิตวิญญาณ ลมหนาวกระหน่ำรุนแรง ปล่อยจิตลอยสบาย แล้วล้มกายลงนอน ...หลับสนิท... วัน จันทร์ ที่ 15 ธันวาคม เมื่อคืน เดือนแรมเพียงครึ่งดวง เคลื่อนผ่านไปในปลายปี 2003 ผมนอนซม ใจอยากรีบตื่นเพื่อจุดธูปหอมสักดอก เวลาเย็นมากแล้วแต่คนยังคร้านอยู่ ยินเสียงขลุ่ยผิวอินเดียดังมาจากระเบียงห้อง เพื่อนศิลปินหนุ่มผมยาวยืนเป่าเพลงกล่อมวิญญาณเมืองรับลมหนาว คล้ายโน้ตพระราชนิพนธ์ปนทำนองแปลก ผมฮัมเนื้อความในใจ “...นกน้อยคล้อยบินมาเดียวดาย...” จิตสำนึกถูกกระตุ้นอย่างรุนแรง บัดนี้ไม่ใช่เวลานอนแล้ว ผมรีบตื่นขึ้นมาจุดธูปหอมหนึ่งดอก หยิบโทรศัพท์มือถือดูตัวเลขเวลา 18.00 นาฬิกา น่าประหลาด หน้าหนาวก่อนค่ำนี้ ผมไม่ได้ยินเสียงเพลงชาติไทย ปี ค.ศ.1901 ในเวลาสิบแปดนาฬิกา ณ เมืองบางกอก ฤดูหนาวก่อนค่ำนั้น ยังไม่มีเสียงเพลงชาติไทยให้ยินเช่นกัน แต่ที่กาลบัดนั้น โลกได้บันทึกเสียงเพลงคนไทยนอกแดนสยามไว้แล้ว แม้ไม่มีใครได้ฟังในห้วงปีเริ่มต้นศตวรรษ สักวันหนึ่งเมื่อเริ่มสหัสวรรษใหม่ เพลงจะทำหน้าที่ของมัน แม้ลมหายใจวางวาย คนที่ร่วมรำลึกก็จักได้สดับภาพดวงหน้า ภาษาดนตรี ถ้อยความดอกไม้จากดวงใจ ในทำนองนาม คำหอม ของชายหนุ่มผู้เดียวดาย นายบุศย์มหินทร์ ห้วงเวลาที่แสนแปลกประหลาด ทำให้ท่านบุศราเริงร่าสุขใจ แม้เมื่อลมหนาวเข้ามาตอกย้ำความทรงจำแห่งคืนเศร้า ท่านคงยิ่งคิดถึงเหล่าคณะนางรำ เพื่อนผู้ร่วมตรากตรำในดินแดนที่แม้นแต่ทัพทหารเรือนแสนของ จอมจักรพรรดินโปเลียน ยังแตกพ่าย สยบยอมพายุหิมะ ลมหนาวเดินทางล่วงล้ำวิหารทองของจิตใจ ตอกย้ำกระหน่ำลึกลงสู่ความรู้สึกคิดถึงใครบางคนตามภาพที่ผมค้นเจอ หยิบหนังสือ นาฏกรรมชาวสยาม เขียนโดย เอนก นาวิกมูล มาเปิดซ้ำหลายเที่ยว ผมเห็นภาพประวัติศาสตร์ที่น่าตื่นตะลึง ซึ่งบุศย์มหินทร์บันทึกไว้โดยที่ท่านแทบไม่รู้ตัว กรุงเซ็นต์ปิเตอร์สเบิร์ก รัสเซีย ลมหนาวปลายปี 1900 ซัดกระหน่ำชะตากรรมคณะละครอย่างรุนแรง จากหนังสือนาฏกรรมชาวสยาม หน้า 46-48 ตามสายตาของผู้เล่าเหตุการณ์วัย 12 ขวบ หม่อมศรีพรหมา กฤษดากร บุตรบุญธรรมของ พระพรหมสุรินทร์ (สวัสดิ์ ภูมิรัตน์) ข้าหลวงจากกรุงเทพฯ ซึ่งเดินทางไปประจำอยู่ในสำนักเอกอัครราชทูตไทยแดนรัสเซีย เธอได้บันทึกเหตุการณ์ในวัยเยาว์ ณ ขณะนั้นว่า “...โรงละครหลวงหรูมาก ละครนั้นนายบุษมหินทร์พาไปเล่น แต่ขาดทุน เพราะไปผิดฤดูกาล หนาวกันเกือบตาย นายบุษมหินทร์เป็นบุตรเจ้าพระยามหินทร์ศักดิ์ธำรง นำเอาแบบเจ้าคุณพ่อ ซึ่งมีชื่อเสียงดังในเมืองเรามาแล้วไปเล่น ละครเจ้าพระยามหินทร์มีชื่อเสียงโด่งดังสมัยโน้น ใครๆ ก็รู้จัก ไม่ได้เล่นเป็นเรื่องเป็นราว แต่เป็นฉากๆ สวยงามมาก เครื่องแต่งกายก็สวยแวววับ พราวแพรวไปหมด ถ้าไปเหมาะๆ คงจะได้เงินบ้าง ทางทูตจัดส่งกลับเพราะไม่มีเงิน ฉากละครที่จำได้แม่น คือ ชุดรำโคม ชุดรำพัด ชุดรำอะไรต่ออะไรไม่ได้จำ ชุดพระชุดนาง คงจะมีรำฉุยฉายด้วย เหลือกว่าเด็กจะจำได้...” ผมพลิกหนังสือไปดูตามสายตาฝรั่งซึ่งบันทึกข้อมูลที่เขาสัมผัส ณ ห้วงเวลาเดียวกัน ซึ่งอยู่ในส่วนภาคผนวกของหนังสือเล่มเดิม ได้เห็นภาพคณะละครพลัดถิ่นทำหน้าที่ทูตวัฒนธรรมอยู่ท่ามกลางความหนาวเหน็บเดียวดาย “...คณะนาฏศิลป์มีสมาชิก 35 คน เป็นหญิง 23 ชาย 12 ผู้หญิงเป็นทั้งตัวละคร นางรำ ส่วนผู้ชายเล่นดนตรี วงดนตรีประกอบด้วยเครื่องดนตรีไทยโบราณ เช่น ฆ้องวง ซึ่งประกอบด้วย ฆ้องโลหะระดับเสียงต่างๆ จำนวนมากรายรอบติดกับตัวไม้เป็นครึ่งวงกลม ระนาด ปี่ ขลุ่ย ฉิ่ง ฉาบ...” ผมเห็นภาพพวกเธอร่ายรำ ตามคำบรรยายของฝรั่งคนนั้น “...นางรำแต่งเครื่องทรงอลงกรณ์ สวมชฎา มงกุฎ เพียบพร้อมด้วยเครื่องประดับประดา ต่างทั้งร้องทั้งรำ ทรงตัว โดยย้ายเคลื่อนไหว ตัดแข้งตัดขา เป็นท่าต่างๆ ไปตามจังหวะดนตรี บางครามือโบกรำไปข้างหลังเกือบจรดหลัง พวกเราซึ่งคุ้นเคยแต่ระบำรำเต้นแบบยุโรปมาแต่เล็กแต่น้อยก็ต้องทำใจลืมทัศนคติที่มีต่อนาฏศิลป์ของเราเองไว้ชั่วขณะ เพราะนาฏศิลป์ไทยนี้แม้จะดูแปลกตา แต่ทว่าน่าสนใจ โดยเฉพาะลีลาท่ารำของนางรำ ดูแล้วเป็นธรรมชาติ และมีเสน่ห์กว่านาฏศิลป์ของเราเสียอีก...” ผมปิดนาฏกรรมชาวสยาม หยุดเสพข้อมูลจากหนังสือไว้พลางก่อน เปิดใจรับข่าวสารซึ่งเรียบเรียงโดย พฤฒิพล ประชุมผล ที่ส่งผ่านโลกไร้แดน “...คณะละครนายบุศย์มหินทร ถูกส่งกลับเนื่องจากการแสดงขาดทุนอย่างยับเยิน ไม่มีแม้ค่าเดินทางกลับ บ้างก็ว่าหญิงละครบางคนต้องนำชุดละครออกขายฝรั่งเพื่อเป็นค่าเดินทางกลับสยาม บ้างก็ว่าได้รับความช่วยเหลือจากราชทูตในยุโรป ทั้งนายบุศย์เองเมื่อกลับมาถึงยังโดนหญิงละครภายในคณะฟ้องร้องเรื่องค่าแรงตามสัญญาอีกด้วย... ...ข่าวในบางกอกไตมส์วันที่ 22 ตุลาคม ลงว่า เด็ก 8 ขวบ ชื่อหนอม เป็นนักแสดงที่อายุน้อยสุดที่ไปกับคณะละครนายบุศย์มหินทร ฟ้องเรียกค่าจ้างตามสัญญาที่เคยบอกไว้ว่าจะให้วันละ 8 บาท ขณะนี้ยังไม่ได้ ศาลตัดสินให้บริษัทนายบุศย์จ่ายค่าแรงดังกล่าววันละ 3 บาท แต่ฝ่ายจำเลยก็ยังขออุทธรณ์อยู่...” วันอังคารที่ 16 ธันวาคม ณ วันนี้ผมนั่งอยู่ที่เวลาบ่ายของปลายปี 2003 ตามคริสตศักราช หรือปีพุทธศักราช 2546 ระบบคิดทางตัวเลขของเวลา บ่งบอกว่าใกล้สิ้นปี ผมจำเป็นต้องจุดธูปหอมอีกหนึ่งดอก แต่.. ยังไม่ถึงเวลา... ผมต้องอ่านข้อความจากโลกไร้แดนนั่นต่อไป ก่อนจุดธูปหอม “...หนังสือพิมพ์บางกอกไตมส์ ฉบับวันพุธที่ 18 ธันวาคม พ.ศ.2444 ลงข่าว (ครั้งสุดท้าย) เกี่ยวกับนายบุศย์มหินทร์ไว้ดังนี้ ข่าวถึงแก่กรรม ทุกๆ ท่านบรรดาที่เปนญาติแลมิตรแก่เจ้าหมื่นไววรนารถ(บุศร)แล้วเปนที่เสียใจเศร้าโศกน่าสังเวดที่ทราบว่า เมื่อวันจันทร์ที่ 16 ธันวาคมเวลาบ่าย เจ้าหมื่นไววรนารถอาบน้ำเพื่อจะไปธุระ ในทันใดนั้นเปนลมล้มลงในห้องน้ำขาดใจตายทันที พวกพ้องและภรรยาได้แก้ไขก็หาฟื้นไม่ เมื่อวันที่ 17 ธันวาคมได้มีการรดน้ำอาบศพเข้าหีบตามราชการ เมื่อมีเหตุอันร้ายแรง เกิดขึ้นสำคัญแก่เจ้าหมื่นไวยวรนารถถึงแก่ชีวิตโดยเร็วเช่นนั้นก็เปนที่เศร้าโศกแห่งญาติ แลมิศหายบุตรภรรยาเหลือเกิน ด้วยท่านผู้ตายหรือก็มีความผาศุขอ้วนพี มิได้เปนโรคอย่างใดอย่างหนึ่งเลย เมื่อเปนเช่นนั้นแล้ว ก็กระทำให้เสียใจแก่ทุกๆ ท่านๆ ผู้นี้ก็ได้ราชการมาในกรมมหาดเล็กก็ช้านาน ทั้งเปนผู้ขับรถพระที่นั่งของพระบาทสมเด็จพระจ้าวอยู่หัวด้วย เมื่อกำลังทำราชการอยู่นั้นก็มิได้มีความผิดอันใดในน่าที่ราชการเลย...” นั่นคือถ้อยความตามรูปสะกดเก่า จากภาษาหนังสือพิมพ์โบราณ เมื่อร้อยกว่าปีที่ผ่านมา ผมเห็นรหัสตัวเลขของกาลเวลา นายบุศย์มหินทร์วางวายตอนบ่ายวันที่ 16 ธันวาคม พ.ศ.2444 หรือปี ค.ศ.1901 เหตุการณ์นั้นได้เกิดขึ้นในไม่กี่อึดใจนี้ เมื่อ 102 ปีที่ผ่านมา ข่าวบุศย์มหินทร์จะได้รับการตีพิมพ์ครั้งสุดท้าย ตามวงเล็บของข้อความนั้น ในอีกสองวันข้างหน้าที่ หนังสือพิมพ์บางกอกไตมส์ กระบอกเสียงแห่งอดีต ประวัติศาสตร์นักรบวัฒนธรรมต้นศตวรรษที่ 20 ของสยามประเทศปิดฉากลงที่ห้วงเวลานั้น ไม่มีใครยินดียินร้ายในนามเขาอีกต่อไป ผู้คนร่วมยุคสมัย หามีใครมองเห็นดวงวิญญาณคนหนุ่มผู้เดียวดายไม่ วางเหตุการณ์ให้ผ่านไป ผ่านไป เผื่อในสักวันหนึ่ง อาจมีคนเดินทะลุมิติแห่งกาลเวลา เข้ามาเจอ ผมจุดธูปหอมหนึ่งดอก ตั้งจิตอธิษฐาน ผมเดินเข้าห้องน้ำ ยินเสียงเหมือนใครคนหนึ่ง ล้มลง.

ภาพคณะละคร นายบุศย์มหินทร์
จากหนังสือ Music! The Berlin Phonogramm – Archiv 1900-2000
จัดทำโดย Museum Collection Berlin